Adhyaya 190
अध्याय १९० — वामदेव-वाम्य-वृत्तान्तः (The Vāmadeva Horses Episode and the Ethics of Promise)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya-upākhyāna (Exempla on Truth, Vows, and Consequence)
Vaiśaṃpāyana reports that a Pāṇḍava requests Mārkaṇḍeya to speak further, and Mārkaṇḍeya begins an illustrative account. A king, entering a charming forest-lake, sees a striking maiden gathering flowers and singing. She identifies herself simply as a maiden and states she can be obtained only ‘by a condition’ (samaya), which the king accepts; she later disappears after descending into a well/pond, leaving the king searching in vain. In grief and anger, the king initiates a severe frog-killing campaign, believing frogs responsible for his loss. The frog-king Āyu, disguised as an ascetic, intervenes and explains that the maiden Suśobhanā is his daughter and has deceived many kings; he gives her to the king and pronounces a lineage consequence tied to her prior untruthfulness. The narrative then shifts to a second dharma-test: during a hunt, the king seeks swift horses and learns of Vāmadeva’s famed pair. Vāmadeva lends them on the explicit condition of prompt return after the task. The king later resolves not to return them, prompting Vāmadeva’s demand and a charged exchange that frames vow-breaking as a grave fault with cosmic-legal repercussions. Coercive pressures and escalating threats culminate in the king’s entanglement in wrongdoing; resolution is achieved through prescribed expiatory action and the queen/princess’s intercession, after which the king returns the horses and is released from culpability. The chapter’s thematic center is the binding nature of promises, the danger of desire-driven judgment, and the corrective role of ascetic authority in re-aligning royal power with dharma.
Chapter Arc: वन के एकांत में तपस्वी ब्रह्मर्षि (विप्रर्षि) पितृ-भक्ति और कठोर ब्रह्मचर्य के बल पर दिव्य साक्षात्कार की देहरी पर खड़ा है—और स्वयं नारायण उसके सामने प्रकट होकर उसके तप का कारण बताते हैं। → देवता-कार्य की सिद्धि हेतु भगवान अपने स्वरूप-रहस्य का विस्तार करते हैं: ‘नारा’ (जल) का नामकरण, ‘नारायण’ की व्युत्पत्ति, जगत् के पंचमहाभूत और स्थावर-जंगम का उद्गम-लय—और यह भी कि वही वसन, शयन, विलय तथा संवर्तक अग्नि हैं। श्रोता का विस्मय बढ़ता है; वह समस्त लोकों को देखकर भी अर्थ-ग्रहण में डगमगाता है। → नारायण का विराट्-घोष: ‘मत्तः प्रादुर्भवन्त्येते मामेव प्रविशन्ति च’—समस्त वेद, वर्ण-व्यवस्था, पंचमहाभूत, त्रैलोक्य और प्रलय-चक्र सब उसी से निकलते और उसी में लीन होते हैं; सहस्र युगों के अंत में होने वाले प्रलय का अधिपति वही शंख-चक्र-गदा-धारी विश्वात्मा है। → भगवान श्रोता की पितृभक्ति, शरणागति और ब्रह्मचर्य की प्रशंसा कर उसे ‘श्रेय’ और ‘सुखोदय’ का आश्वासन देते हैं—यह ज्ञान-प्रकाश केवल विस्मय नहीं, साधक के कल्याण का साधन है। → नारायण के इस विराट्-तत्त्व के बाद श्रोता के लिए अगला प्रश्न उभरता है—इस ज्ञान का आचरण-रूप क्या है, और लोक-धर्म के भीतर इसका प्रयोग कैसे हो?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल १४४ श्लोक हैं) हि आय ० (0) हि २ 7 -अट्टमन्नं शिवो वेदो ब्राह्मणाश्व चतुष्पथा: | केशो भगं समाख्यातं शूलं तद् विक्रयं विदु: ।।
देव उवाच—कामदेवा अपि न मां विप्र जानन्ति तत्त्वतः । त्वत्प्रीत्या तु प्रवक्ष्यामि यथेदं विसृजाम्यहम् ॥
Verse 2
पितृभक्तो$सि विप्रर्षे मां चैव शरणं गत: । ततो दृष्टो$स्मि ते साक्षाद् ब्रह्मचर्य च ते महत्
पितृभक्तोऽसि विप्रर्षे मां चैव शरणं गतः । ततो दृष्टोऽस्मि ते साक्षाद् ब्रह्मचर्यं च ते महत् ॥
Verse 3
अपां नारा इति पुरा संज्ञाकर्म कृतं मया | तेन नारायणो&प्युक्तो मम तत् त्वयनं सदा
देव उवाच—अपां नारा इति पुरा संज्ञाकर्म कृतं मया । तेन नारायणोऽप्युक्तो मम तद् त्वयनं सदा ॥
Verse 4
अहं नारायणो नाम प्रभव: शाश्वृतो5व्यय: । विधाता सर्वभूतानां संहर्ता च द्विजोत्तम
देव उवाच—अहं नारायणो नाम प्रभवः शाश्वतोऽव्ययः । विधाता सर्वभूतानां संहर्ता च द्विजोत्तम ॥
Verse 5
अहं विष्णुरहं ब्रह्मा शक्रश्नाहं सुराधिप: । अहं वैश्रवणो राजा यम: प्रेताधिपस्तथा
अहं विष्णुरहं ब्रह्मा शक्रोऽहं सुराधिपः । अहं वैश्रवणो राजा यमः प्रेताधिपस्तथा ॥
Verse 6
अहं शिवश्न सोमश्ष॒ कश्यपो5थ प्रजापति: । अहं धाता विधाता च यज्ञश्षाहं द्विजोत्तम,विप्रवर! मैं ही शिव, चन्द्रमा, प्रजापति कश्यप, धाता, विधाता और यज्ञ हूँ
अहं शिवश्च सोमश्च कश्यपोऽथ प्रजापतिः । अहं धाता विधाता च यज्ञश्चाहं द्विजोत्तम ॥
Verse 7
अग्निरास्यं क्षिति: पादौ चन्द्रादित्यौ च लोचने । द्यौर्मूर्धा खं दिश: श्रोत्रे तथा5प: स्वेदसम्भवा:
अग्निरास्यं क्षितिः पादौ चन्द्रादित्यौ च लोचने । द्यौर्मूर्धा खं दिशः श्रोत्रे तथापः स्वेदसम्भवाः ॥
Verse 8
सदिशं च नभ: कायो वायुर्मनसि मे स्थित: । मया क्रतुशतैरिष्टं बहुभि: स्वाप्तदक्षिणै:
सदिशं च नभः कायो वायुर्मनसि मे स्थितः । मया क्रतुशतैरिष्टं बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैः ॥
Verse 9
यजन्ते वेदविदुषो मां देवयजने स्थितम् । पृथिवयां क्षत्रियेन्द्राश्न पार्थिवा: स्वर्गकाड्क्षिण:
यजन्ते वेदविदुषो मां देवयजने स्थितम् । पृथिव्यां क्षत्रियेन्द्राश्च पार्थिवाः स्वर्गकाङ्क्षिणः । शेषो भूत्वाहमेवैतां धारयामि वसुन्धराम् ॥
Verse 10
यजन्ते मां तथा वैश्या: स्वर्गलोकजिगीषया । चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेरुमन्दर भूषणाम्
यजन्ते मां तथा वैश्या स्वर्गलोकजिगीषया । चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेरुमन्दरभूषणाम् ॥
Verse 11
वाराहं रूपमास्थाय मयेयं जगती पुरा
वाराहं रूपमास्थाय मयेयं जगती पुरा । विप्रवर! बडवावक्त्रोऽग्निर्भूत्वाहं सदा समुद्रजलम् पिबामि, तत् पुनर्वर्षयामि । ब्राह्मणो मे मुखं क्षत्रियो बाहू वैश्यौ जङ्घे च मे स्थितौ ॥
Verse 12
मज्जमाना जले विप्र वीयेणासीत् समुद्धृता । अग्निश्च वडवावक्त्रो भूत्वाहं द्विजसत्तम
मज्जमाना जले विप्र वीयेणासीत् समुद्धृता । अग्निश्च वडवावक्त्रो भूत्वाहं द्विजसत्तम । समुद्रजलम् पिबामि सदा तत् पुनर्वर्षयामि ॥
Verse 13
पिबाम्यप: सदा दिद्वंस्ताश्वैवं विसृजाम्यहम् । ब्रह्म वक्त्र॑ भुजौ क्षत्रमूरू मे संस्थिता विश:
देव उवाच—अहं सदा अपः पिबामि, ताः पुनरेव तेनैव प्रकारेण विसृजामि। ब्राह्मणो मे मुखम्; क्षत्रियौ मे भुजौ; वैश्यौ मे ऊरूषु संस्थितौ।
Verse 14
पादौ शूद्रा भवन्तीमे विक्रमेण क्रमेण च । ऋग्वेद: सामवेदश्च यजुर्वेदो5प्यथर्वण:
पादौ मे शूद्रौ भवतः—विक्रमेण क्रमेण च। ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदोऽथर्वणश्च।
Verse 15
यतय: शान्तिपरमा यतात्मानो बुभुत्सव:
देव उवाच—ये यतयः शान्तिपरमाः, यतात्मानो बुभुत्सवः, ते मामेव सततं विद्वांसश्चिन्तयन्त उपासते।
Verse 16
कामक्रोधद्वेषमुक्ता नि:संगा वीतकल्मषा: । सत्त्वस्था निरहड्कारा नित्यमध्यात्मकोविदा:
कामक्रोधद्वेषमुक्ता निःसङ्गा वीतकल्मषाः। सत्त्वस्था निरहङ्काराः नित्यमध्यात्मकोविदाः।
Verse 17
अहं संवर्तको वदह्विरहं संवर्तकोडनल:
देव उवाच—अहं संवर्तको वह्निरहं संवर्तकोऽनलः। अहं संवर्तकः सूर्यः अहं संवर्तकः पवनः। द्विजश्रेष्ठ, ये खलु नभसि दृश्यन्ते तारकाः, तान् सर्वान् मम रोमकूपान् विद्धि। रत्नाकरं समुद्रं च चतस्रो दिशश्च मम वस्त्रं शय्या निवासस्थानं च विद्धि। देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं मयैवैतानि पृथक्पृथगाकाराणि निर्मितानि।
Verse 18
अहं संवर्तकः सूर्यस्त्वहं संवर्तकोडनिल: । तारारूपाणि दृश्यन्ते यान्येतानि नभस्तले
देव उवाच—अहं संवर्तकः सूर्यः, अहं संवर्तकोऽनिलः। यान्येतानि नभस्तले तारारूपाणि दृश्यन्ते, तानि ममात्मभावप्रकाशान् विद्धि।
Verse 19
मम वै रोमकूपाणि विद्धि त्वं द्विजसत्तम । रत्नाकरा: समुद्राश्व॒ सर्व एव चतुर्दिशम्
मम वै रोमकूपाणि विद्धि त्वं द्विजसत्तम। रत्नाकराः समुद्राश्च सर्वाश्च चतुर्दिशः—मदीयत्वेन तान् विद्धि, मम वसननिवासविस्तारभूतान्।
Verse 20
वसनं शयनं चैव विलयं चैव विद्धि मे । मयैव सुविभक्तास्ते देवकार्यार्थसिद्धये
वसनं शयनं चैव निवासं चैव विद्धि मे। मयैव सुविभक्तास्ते देवकार्यार्थसिद्धये॥
Verse 21
साधुशिरोमणे! काम, क्रोध, हर्ष, भय और मोह--इन सभी विकारोंको मेरी ही रोमावली समझो
साधुशिरोमणे! कामक्रोधहर्षभयमोहादीन् सर्वान् विकारान् मम रोमावलिरूपान् विद्धि।
Verse 22
प्राप्रुवन्ति नरा विप्र यत् कृत्वा कर्म शो भनम् । सत्यं दानं तपश्चोग्रमहिंसा चैव जन्तुषु
प्राप्नुवन्ति नरा विप्र यत्कृत्वा कर्म शोभनम्। सत्यं दानं तपश्चोग्रमहिंसा चैव जन्तुषु। मदीयविधानजाता एते मय्येव विचरन्ति। यदा च सर्वभूतेषु ज्ञानं प्रकाशयाम्यहम्, तदैव ते चेष्टावन्तो भवन्ति; अन्यथा स्वेच्छया किञ्चिदपि कर्तुं न शक्नुवन्ति॥
Verse 23
काम क्रोधं च हर्ष च भयं मोहं तथैव च । ममैव विद्धि रोमाणि सर्वाण्येतानि सत्तम
देव उवाच—कामं क्रोधं च हर्षं च भयं मोहं तथैव च । ममैव विद्धि रोमाणि सर्वाण्येतानि सत्तम । मद्विधानेन विहितानि मम देहविहारिणः । मया यदा प्राणिषु ज्ञानं प्रादुर्भाव्यते तदा ते चेष्टावन्तो भवन्ति; अन्यथा स्वेच्छया किञ्चिदपि न कुर्वन्ति ॥
Verse 24
सम्यग् वेदमधीयाना यजन्ते विविधैर्मखै: । शान्तात्मानो जितक्रोधा: प्राप्रुवन्ति द्विजातय:
देव उवाच—सम्यग्वेदमधीयानाः शान्तात्मानो जितक्रोधाः । यजन्ते विविधैर्मखैर्माम्; ते द्विजातयः मामेव प्राप्नुवन्ति ॥
Verse 25
प्राप्तुंन शक्यो यो विद्वन् नरैर्दुष्कृतकर्मभि: । लोभाभिभूतै: कृपणैरनार्यरकृतात्मभि:
देव उवाच—प्राप्तुं न शक्यो यो विद्वन् नरैर्दुष्कृतकर्मभिः । लोभाभिभूतैः कृपणैरनार्यैरजितात्मभिः । तं महाफलं मामेव विद्धि; योगनिषेवितो मार्गोऽहं शुद्धान्तःकरणैः सुलभः, विमूढानां तु सर्वथा दुर्लभः ॥
Verse 26
तं॑ मां महाफलं विद्धि नराणां भावितात्मनाम् | सुदुष्प्रापं विमूढानां मार्ग योगैर्निषेवितम्
तं मां महाफलं विद्धि नराणां भावितात्मनाम् । सुदुष्प्रापं विमूढानां; मार्गोऽहं योगैर्निषेवितः ॥
Verse 27
यदा यदा च धर्मस्य ग्लानिर्भवति सत्तम | अभ्युत्थानमधर्मस्य तदा55त्मानं सृजाम्यहम्
देव उवाच—यदा यदा च धर्मस्य ग्लानिर्भवति सत्तम । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदा आत्मानं सृजाम्यहम् । यदा हिंसाप्रियाः दैत्याः सुरश्रेष्ठैरवध्याः स्युः, तथा च घोराः राक्षसाः लोके समुत्पद्य पीडयन्ति; तदा पुण्यात्मनां गृहेषु मानुषं वपुः समास्थाय प्रादुर्भवामि, तेषां दैत्यराक्षसानां सर्वमुपद्रवं शमयामि ॥
Verse 28
दैत्या हिंसानुरक्ताश्न अवध्या: सुरसत्तमै: । राक्षसाश्षापि लोकेड5स्मिन् यदोत्पत्स्यन्ति दारुणा:
देव उवाच—यदा हिंसानुरक्ताः दैत्याḥ सुरसत्तमैः अपि अवध्या भवन्ति, यदा च लोकेऽस्मिन् दारुणा राक्षसाः समुत्पद्य प्रजाः पीडयन्ति, तदा अहं धर्मात्मनाम् गृहेषु मानुषं देहं प्रविश्य प्रादुर्भवामि, तेषां दैत्यानां राक्षसानां च सर्वमुपद्रवं प्रशमयामि।
Verse 29
तदाहं सम्प्रसूयामि गृहेषु शुभकर्मणाम् । प्रविष्टो मानुषं देहं सर्व प्रशमयाम्पहम्
तस्मादहं सम्प्रसूयामि गृहेषु शुभकर्मणाम्। मानुषं देहं प्रविश्य सर्वमुपद्रवं प्रशमयामि॥
Verse 30
सृष्टवा देवमनुष्यांस्तु गन्धर्वोरगराक्षसान् । स्थावराणि च भूतानि संहराम्यात्ममायया
सृष्ट्वा देवमनुष्यांश्च गन्धर्वोरगराक्षसान्। स्थावराणि च भूतानि संहराम्यात्ममायया॥
Verse 31
कर्मकाले पुनर्देहमविचिन्त्यं सृजाम्पहम् । आविव्य मानुषं देहं मर्यादाबन्धकारणात्
कर्मकाले पुनर्देहमविचिन्त्यं सृजाम्यहम्। आविश्य मानुषं देहं मर्यादाबन्धकारणात्॥
Verse 32
श्वेत: कृतयुगे वर्ण: पीतस्त्रेतायुगे मम । रक्तो द्वापरमासाद्य कृष्ण: कलियुगे तथा,सत्ययुगमें मेरे शरीरका रंग श्वेत, त्रेतामें पीला, द्वापरमें लाल और कलियुगमें काला होता है
श्वेतः कृतयुगे वर्णः पीतस्त्रेतायुगे मम। रक्तो द्वापरमासाद्य कृष्णः कलियुगे तथा॥
Verse 33
त्रयो भागा हुधर्मस्य तस्मिन् काले भवन्ति च । अन्तकाले च सन्प्राप्ते कालो भूत्वातिदारुण:
देव उवाच— त्रयो भागा हि धर्मस्य तस्मिन् काले भवन्ति च । अन्तकाले च सम्प्राप्ते कालो भूत्वातिदारुणः ॥
Verse 34
अहं त्रिवर्त्मा विश्वात्मा सर्वतोकसुखावह:
देव उवाच— अहं त्रिवर्त्मा विश्वात्मा सर्वलोकसुखावहः । सर्वयोनिः सर्वगतोऽनन्तो हृषीकेशनियन्तृ च । महाविक्रमवान् ब्रह्मन् अव्यक्तं कालचक्रम् इदम् । सर्वभूतक्षयकरं सर्वलोककृतोद्यमम् । तस्याहं प्रवर्तकोऽेको मुनिश्रेष्ठ तथाविधः । एवं प्रणिहितः सम्यक् ममात्मा सर्वभूतेषु । विप्रेन्द्र न च मां वेत्ति कश्चन ॥
Verse 35
आविर्भू: सर्वगोडनन्तो हृषीकेश उरुक्रम: । कालचक्रं नयाम्येको ब्रह्मन्नहमरूपकम्
देव उवाच— आविर्भूः सर्वगोऽनन्तो हृषीकेश उरुक्रमः । कालचक्रं नयाम्येको ब्रह्मन्नहमरूपकम् ॥
Verse 36
शमन सर्वभूतानां सर्वलोककृतोद्यमम् | एवं प्रणिहित: सम्यड् ममात्मा मुनिसत्तम | सर्वभूतेषु विप्रेन्द्र न च मां वेत्ति कश्चन
देव उवाच— शमनः सर्वभूतानां सर्वलोककृतोद्यमः । एवं प्रणिहितः सम्यक् ममात्मा मुनिसत्तम । सर्वभूतेषु विप्रेन्द्र न च मां वेत्ति कश्चन ॥
Verse 37
सर्वलोके च मां भक्ता: पूजयन्ति च सर्वश: । यच्च किंचित् त्वया प्राप्तं मयि क्लेशात्मकं द्विज
देव उवाच— सर्वलोके च मां भक्ताः पूजयन्ति च सर्वशः । यच्च किंचित् त्वया प्राप्तं मयि क्लेशात्मकं द्विज । तत् सर्वं तव कल्याणं सुखं च भविता ध्रुवम् । अनघ यत् त्वया दृष्टं स्थावरं जङ्गमं जगत् । तत्र तत्र ममात्मैव भूतभावन उच्छ्रितः । ब्रह्मा लोकपितामहः स ममाङ्गार्ध एव हि ॥
Verse 38
सुखोदयाय तत् सर्व श्रेयसे च तवानघ । यच्च किंचित् त्वया लोके दृष्टं स्थावरजड्रमम्
देव उवाच—सुखोदयाय तत्सर्वं श्रेयसे च तवानघ। यच्च किंचित्त्वया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम्॥ तत्र तत्र ममात्मैव भूतभावन उच्यते। मम सन्निधिमासाद्य यः क्लेशस्त्वया कृतः॥ स ते भविष्यच्छ्रेयसे सुखाय च भविष्यति॥
Verse 39
विहित: सर्वथैवासी ममात्मा भूतभावन: । अर्ध मम शरीरस्य सर्वलोकपितामह:
विहितः सर्वथैवासी ममात्मा भूतभावनः। अर्धं मम शरीरस्य सर्वलोकपितामहः॥ यः क्लेशस्त्वया विप्र मम सन्निधिमागतः। स ते भविष्यच्छ्रेयसे सुखाय च भविष्यति॥ यच्च किंचित्त्वया दृष्टं स्थावरं जङ्गमं तथा। तन्ममात्मस्वरूपेण भूतभावनमेव हि॥
Verse 40
अहं नारायणो नाम शड्खचक्रगदाधर: । यावद्युगानां विप्रर्षे सहस्रपरिवर्तनात्
अहं नारायणो नाम शङ्खचक्रगदाधरः। यावद्युगानां विप्रर्षे सहस्रपरिवर्तनात्॥ अशिशुः शिशुरूपेण यावद्ब्रह्मा न बुध्यते। तावत्सर्वाणि भूतानि मोहयित्वा महाशयः॥ सलिले शयने विप्रर्षे तिष्ठामि मुनिसत्तम॥
Verse 41
तावत् स्वपिमि विश्वात्मा सर्वभूतानि मोहयन् । एवं सर्वमहं कालमिहास्से मुनिसत्तम
तावत्स्वपिमि विश्वात्मा सर्वभूतानि मोहयन्। एवं सर्वमहं कालमिहास्से मुनिसत्तम॥
Verse 42
मया च दत्तो विप्राग्रय वरस्ते ब्रह्म॒रूपिणा
मया च दत्तो विप्राग्र्य वरस्ते ब्रह्मरूपिणा। विप्रशिरोमणे त्वं हि ब्रह्मर्षिभिरपूजितः॥ ज्ञातं मया तव विप्र दुःखं जगदवस्थितम्। चराचरं विनष्टं च एकार्णवे निमज्जितम्॥ तस्मात्ते दर्शितं भूयो जगदेतच्चराचरम्। यदा त्वं मम देहान्तः प्रविष्टो ब्रह्मसत्तम॥ समस्तं विश्वमालोक्य विस्मयेन विमूढवान्। न चासि प्रत्यबुध्यस्तदा त्वां मुखतोऽनयम्॥
Verse 43
असकृत् परितुष्टेन विप्रर्षिगणपूजित । सर्वमेकार्णवं दृष्टवा नष्ट स्थावरजड्रमम्
देव उवाच—विप्रशिरोमणे, विप्रर्षिगणपूजित! अहं ब्रह्मरूपेण तवोपरि पुनः पुनः परितुष्टोऽस्मि, तस्मात् तुभ्यमभीष्टं वरं प्रदत्तवान्। सर्वं चराचरं जगद् ध्वस्तं एकार्णवे निमग्नं दृष्ट्वा त्वं व्याकुल इति मया ज्ञातम्; तेनैव कारणेन पुनर्जगद्दर्शनं कारितवान्। ब्रह्मर्षे, यदा त्वं मम शरीरस्याभ्यन्तरं प्रविष्टः समस्तं विश्वं दृष्ट्वा विस्मयविमूढो न पुनः प्रबुद्धोऽभूः, तदा त्वां मुखादेव शीघ्रं निःसारितवानहम्।
Verse 44
विक्लवो5सि मया ज्ञातस्ततस्ते दर्शितं जगत् । अभ्यन्तरं शरीरस्य प्रविष्टोडसि यदा मम
देव उवाच—विक्लवोऽसि इति मया ज्ञातः; ततस्ते जगत् पुनर्दर्शितम्। विप्रशिरोमणे, यदा त्वं मम शरीरस्याभ्यन्तरं प्रविष्टोऽसि, सर्वं दृष्ट्वा विस्मयेन विमूढो न शमं प्राप्नोषि, तदा त्वां मुखादेव द्रुतं निःसारितवानहम्।
Verse 45
दृष्टवा लोक॑ समस्तं च विस्मितो नावबुध्यसे । ततो$सि वकत्राद् विप्रषे द्रुतं निःसारितो मया
देव उवाच—समस्तं लोकं दृष्ट्वा त्वं विस्मितो नावबुध्यसे; तस्मात्, हे विप्रर्षे, द्रुतं त्वां वकत्राद् निःसारितवानहम्। सर्वं चराचरं जगद् ध्वस्तं एकार्णवे निमग्नं दृष्ट्वा त्वं व्याकुल इति मया ज्ञातम्; तेन कारणेन पुनस्ते जगद्दर्शनं दत्तम्। यदा त्वं मम शरीरस्याभ्यन्तरं प्रविष्टः समग्रं विश्वं दृष्ट्वा विमूढो न स्वात्मनि प्रत्यावर्तितुं शशाक, तदा त्वां तत्क्षणादेव बहिर्मोचितवानहम्।
Verse 46
आखयातस्ते मया चात्मा दुर्जेयो हि सुरासुरै:
देव उवाच—आख्यातस्ते मया चात्मा; दुर्जेयो हि सुरासुरैः। तस्मात्, हे ब्रह्मर्षे, यावत् स भगवान् ब्रह्मा महातपा न बुध्येत, तावत् श्रद्धाविश्वाससमन्वितः सुखेन विचर।
Verse 47
यावत् स भगवान ब्रह्मा न बुध्येत महातपा: । तावत् त्वमिह विप्रषें विश्रब्धश्नर वै सुखम्
देव उवाच—यावत् स भगवान् ब्रह्मा महातपा न बुध्येत, तावत् त्वमिह, हे ब्रह्मर्षे, विश्रब्धः संशयभीतिवर्जितः, श्रद्धाविश्वाससमन्वितः सुखं विचर।
Verse 48
ततो विबुद्धे तस्मिंस्तु सर्वलोकपितामहे । एकीभूतो हि स्रक्ष्यामि शरीराणि द्विजोत्तम,द्विजश्रेष्ठ! सर्वलोकपितामह ब्रह्माके जागनेपर मैं उनसे एकीभूत हो समस्त शरीरोंकी सृष्टि करूँगा
ततो विबुद्धे तस्मिंस्तु सर्वलोकपितामहे । एकीभूतो हि स्रक्ष्यामि शरीराणि द्विजोत्तम ॥
Verse 49
आकाश पृथिवीं ज्योतिर्वायुं सलिलमेव च । लोके यच्च भवेच्छेषमिह स्थावरजड्रमम्,आकाश, पृथ्वी, अग्नि, वायु और जलका तथा इस संसारमें जो अन्य चराचर वस्तुएँ अवशिष्ट हैं, उन सबका निर्माण करूँगा
आकाशं पृथिवीं ज्योतिर्वायुं सलिलमेव च । लोके यच्च भवेच्छेषमिह स्थावरजङ्गमम् ॥
Verse 50
मार्कण्डेय उवाच इत्युक्त्वान्तर्हितस्तात स देव: परमाद्धुत: । प्रजाश्वैमा: प्रपश्यामि विचित्रा विविधा: कृता:
मार्कण्डेय उवाच इत्युक्त्वान्तर्हितस्तात स देवः परमाद्भुतः । प्रजाश्चैमाḥ प्रपश्यामि विचित्रा विविधाः कृताः ॥
Verse 51
एवं दृष्टं मया राजंस्तस्मिन् प्राप्ते युगक्षये । आश्चर्य भरतश्रेष्ठ सर्वधर्मभूतां वर
एवं दृष्टं मया राजंस्तस्मिन् प्राप्ते युगक्षये । आश्चर्यं भरतश्रेष्ठ सर्वधर्मभृतां वर ॥
Verse 52
य: स देवो मया दृष्ट: पुरा पद्मायतेक्षण: । स एष पुरुषव्याप्र सम्बन्धी ते जनार्दन:
यः स देवो मया दृष्टः पुरा पद्मायतेक्षणः । स एष पुरुषव्याघ्र सम्बन्धी ते जनार्दनः ॥
Verse 53
अस्यैव वरदानाद्धि स्मृतिर्न प्रजहाति माम् । दीर्घमायुश्न कौन्तेय स्वच्छन्दमरणं मम
अस्यैव वरदानाद्धि स्मृतिर्न प्रजहाति माम् । दीर्घमायुश्च कौन्तेय स्वच्छन्दमरणं मम ॥
Verse 54
स एष कृष्णो वार्ष्णेय: पुराणपुरुषो विभु: । आस्ते हरिरचिन्त्यात्मा क्रीडनज्जिव महाभुज:
स एष कृष्णो वार्ष्णेयः पुराणपुरुषो विभुः । आस्ते हरिरचिन्त्यात्मा क्रीडन्निव महाभुजः ॥
Verse 55
एष धाता विधाता च संहर्ता चैव शाश्वत: । श्रीवत्सवक्षा गोविन्द: प्रजापतिपति: प्रभु:
एष धाता विधाता च संहर्ता चैव शाश्वतः । श्रीवत्सवक्षा गोविन्दः प्रजापतिपतिः प्रभुः ॥
Verse 56
दृष्टवेमं वृष्णिप्रवरं स्मृतिमामियमागता । आदिदेवमयं जिष्णुं पुरुषं पीतवाससम्,इन आदिदेवस्वरूप, विजयशील, पीताम्बरधारी पुरुष वृष्णिकुल-भूषण श्रीकृष्णको देखकर मुझे इस पुरातन घटनाकी स्मृति हो आयी है
दृष्ट्वेमं वृष्णिप्रवरं स्मृतिमामियमागता । आदिदेवमयं जिष्णुं पुरुषं पीतवाससम् ॥
Verse 57
सर्वेषामेव भूतानां पिता माता च माधव: । गच्छध्यमेनं शरणं शरण्यं कौरवर्षभा:
सर्वेषामेव भूतानां पिता माता च माधवः । गच्छध्वमेनं शरणं शरण्यं कौरवर्षभाः ॥
Verse 58
वैशम्पायन उवाच एवमुक्ताश्न ते पार्था यमौ च पुरुषर्षभौ । द्रौपद्या सहिता: सर्वे नमश्नक्रुर्जनार्दनम्
वैशम्पायन उवाच—एवमुक्तेषु तेषु पार्थाः यमौ च पुरुषर्षभौ । द्रौपद्या सहिताḥ सर्वे समुत्थाय जनार्दनं नमश्चक्रुः ॥
Verse 59
स चैतान् पुरुषव्याप्र साम्ना परमवल्गुना । सान्त्वयामास मानाहों मनन््यमानो यथाविधि
स चैतान् पुरुषव्याघ्रः साम्ना परमवल्गुना । सान्त्वयामास मानार्हान् मन्यमानो यथाविधि ॥
Verse 103
शेषो भूत्वाहमेवैतां धारयामि वसुन्धराम् । वेदवेत्ता ब्राह्मण देवयज्ञमें स्थित मुझ यज्ञपुरुषका यजन करते हैं। पृथ्वीका पालन करनेवाले क्षत्रियनरेश स्वर्गप्राप्तिकी अभिलाषासे इस भूतलपर यज्ञोंद्वारा मेरा यजन करते हैं। इसी प्रकार वैश्य भी स्वर्गलोकपर विजय पानेकी इच्छासे मेरी सेवा-पूजा करते हैं। मैं ही शेषनाग होकर मेरुमन्दरसे विभूषित तथा चारों समुद्रोंसे घिरी हुई इस वसुन्धराको अपने सिरपर धारण करता हूँ
देव उवाच—शेषो भूत्वाहमेवैतां धारयामि वसुन्धराम् । वेदविदो ब्राह्मणाः देवयज्ञेषु स्थिताः मां यज्ञपुरुषं यजन्ति । क्षत्रिया भूपतयः स्वर्गकामाः क्षितौ यज्ञैर्मामेव यजन्ति । तथा वैश्याः स्वर्गजयाभिलाषिणो मम सेवा-पूजां कुर्वन्ति । अहमेव शेषनागो मेरुमन्दरविभूषितां चतुःसमुद्रपरिक्षिप्तामिमां वसुन्धरां शिरसा धारयामि ॥
Verse 163
मामेव सतत विद्राश्चिन्तयन्त उपासते । शान्तिपरायण
देव उवाच—मामेव सततं विद्वांसश्चिन्तयन्त उपासते । शान्तिपरायणाः संयमिनो जिज्ञासवः कामक्रोधद्वेषवर्जिताः । आसक्तिशून्याः निष्पापाः सात्त्विकाः नित्यं निरहङ्काराः । अध्यात्मज्ञानकुशलाः यतयो ब्राह्मणाश्च सदा मां ध्यायन्त उपासते ॥
Verse 188
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेयसमास्यापर्वमें एक सौ अद्ठासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि अष्टाशीतितमोऽध्यायः समाप्तः ॥
Verse 189
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि भविष्यकथने एकोननवत्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेयसमास्यापर्वमें भविष्यकथनविषयक एक सौ नवासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि भविष्यकथने एकोननवत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 336
त्रैलोक्यं नाशयाम्येक: कृत्स्नं स्थावरजड्रमम् । उस कलिकालमें तीन हिस्सा अधर्म और एक ही हिस्सा धर्म रहता है। प्रलयकाल आनेपर मैं ही अत्यन्त दारुण कालरूप होकर अकेला ही सम्पूर्ण चराचर त्रिलोकीका नाश करता हूँ
अहमेवैकः कृत्स्नं त्रैलोक्यं स्थावरजङ्गमं नाशयामि। यदा कलियुगेऽधर्मो बहुलो भवति धर्मश्चाल्पो भवति, प्रलयकाले च दारुणः कालरूपो भूत्वा सर्वं जगदुपसंहरामि।
Verse 413
अशिशु: शिशुरूपेण यावदब्रह्मा न बुध्यते । ब्रह्मर्ष! मैं शंख
अशिशुरहं शिशुरूपेण यावद् ब्रह्मा न बुध्यते। ब्रह्मर्षे, शङ्खचक्रगदाधरो विश्वात्मा नारायणोऽहम्। सहस्रयुगान्ते यः प्रलयः प्रवर्तते तावत् सर्वप्राणिनो महानिद्रारूपया मायया मोहयित्वा सलिले शये; मुनिश्रेष्ठ, यावद् ब्रह्मा न प्रबुध्यते तावदेवं शिशुरूपं धृत्वा तिष्ठामि।
Verse 1463
मत्तः प्रादुर्भवन्त्येते मामेव प्रविशन्ति च | ये शूद्र मेरे दोनों चरण हैं। मेरी शक्तिसे क्रमश: इनका प्रादुर्भाव हुआ है। ऋग्वेद
मत्तः प्रादुर्भवन्त्येते मामेव प्रविशन्ति च। मम शक्त्या क्रमेणैते प्रादुर्भवन्ति लीयन्ते च। ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदश्च—एते मत्त एव प्रकटन्ते मय्येव च लीयन्ते।
Frequently Asked Questions
The chapter stages two linked dilemmas: whether grief justifies collective punishment (the frog-killing campaign) and whether a ruler may retain what was received under a conditional loan—testing the king’s fidelity to truth and agreement.
Desire and anger distort judgment; dharma is preserved through truthful speech, honoring conditions, and accepting corrective counsel—especially when obligations cross social roles (ascetic and ruler).
No explicit phalaśruti is presented in the supplied passage; the chapter’s meta-function is exemplum-based instruction, using narrative consequence as its interpretive frame rather than a stated recitational reward.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.