Adhyaya 19
Book 3, Āraṇyaka-parva — Adhyāya 19: Pradyumna’s Reproach of Withdrawal and the Ethics of Kṣātra Reputation
Upa-parva: Śālva–Pradyumna Saṃvāda (Dāruka-sārathyopākhyāna context)
The chapter opens with Vāsudeva’s report that Pradyumna, struck by Śālva’s arrows, becomes disoriented, unsettling the Vṛṣṇi-Andhaka forces while opponents react with renewed confidence (1–2). Observing Pradyumna’s impaired state, the trained charioteer Dāruka rapidly draws the chariot away from the immediate engagement to protect the warrior (3). Regaining awareness, Pradyumna questions the retreat, asserting that turning away is not the proper conduct (dharma) for Vṛṣṇi heroes in engagement and asks whether the driver is confused or fearful (4–6). Dāruka denies fear and frames the withdrawal as protective duty: Śālva is powerful, Pradyumna is momentarily compromised, and a charioteer must preserve the rathī, especially when outnumbered (7–10). Pradyumna then commands the chariot to return, forbidding withdrawal while he lives, and articulates a code of honorable restraint: one should not abandon engagement, nor strike certain protected categories (women, the aged, children, the dismounted, the scattered, the weapon-broken) (11–16). He intensifies the argument through reputational consequences, anticipating censure from senior kin (including Baladeva) and peers, and even from the women of the Vṛṣṇis, claiming that ridicule is worse than death (17–23). He adds a responsibility dimension: Kṛṣṇa has entrusted him with a burden while attending another rite; he recalls having restrained Kṛtavarman from departing, and fears the moral embarrassment of abandoning the field before other renowned warriors (24–28). Concluding, he insists that being carried away under fire would make continued life intolerable and orders an immediate return to the battlefield, rejecting retreat even under crisis (29–33).
Chapter Arc: वायुदेव के कथन में द्वारका-रण का दृश्य खुलता है—सूतपुत्र दारुक का पुत्र (सारथि) रौक्मिणेय प्रद्युम्न से कहता है कि उसे संग्राम में भय नहीं, वह घोड़ों की बागडोर संभालते हुए युद्ध-नीति जानता है। → सारथि-धर्म का उपदेश उभरता है—‘सर्वार्थेषु रथी रक्ष्यः’; रथी की रक्षा ही सारथि का प्रथम व्रत। इसी बीच शाल्व के आक्रमण की तीव्रता बढ़ती है और प्रद्युम्न के बाण-प्रहारों से रणभूमि सघन हो उठती है। → शाल्व बाणों से पीड़ित होकर गिरता है; प्रद्युम्न शत्रुनाशक ‘परं बाणं’ संधान करते हैं—वह बाण यादव-समुदाय द्वारा पूजित, अग्नि-सा ज्वलंत प्रतीत होता है और आकाश में ‘हाहाकार’ उठता है। तभी दिव्य चेतावनी आती है—‘संहरस्व पुनर्बाणम्… अवध्योऽयं त्वया रणे’—यह शाल्व प्रद्युम्न के द्वारा वध्य नहीं। → प्रद्युम्न दिव्य वचन मानकर उस उत्तम बाण को लौटा लेते हैं और तरकश में रख देते हैं; शाल्व उठकर, मन से अत्यंत खिन्न, सेना सहित पीछे हटता है। → शाल्व द्वारका छोड़ ‘सौभ’ विमान/नगर का आश्रय लेकर आकाशमार्ग से निकल जाता है—युद्ध का अंत नहीं, केवल अगला प्रपंच और प्रतिशोध दूर क्षितिज पर टल जाता है।
Shlokas
Verse 1
#:73:.8 #:23:.7 (0) हि २ 7 एकोनविशो< ध्याय: प्रद्युम्नके द्वारा शाल्वकी पराजय वायुदेव उवाच एवमुक्तस्तु कौन्तेय सूतपुत्रस्ततो<ब्रवीत् । प्रद्युम्नं बलिनां श्रेष्ठ मधुरं श्लक्ष्णमज्जसा
वायुदेव उवाच— एवमुक्तस्तु कौन्तेय सूतपुत्रस्ततोऽब्रवीत्। प्रद्युम्नं बलिनां श्रेष्ठं मधुरं श्लक्ष्णमञ्जसा॥
Verse 2
न मे भयं रौक्मिणेय संग्रामे यच्छतो हयान् । युद्धज्ञो5स्मि च वृष्णीनां नात्र किंचिदतोडन्यथा
न मे भयं रौक्मिणेय संग्रामे यच्छतो हयान्। युद्धज्ञोऽस्मि च वृष्णीनां नात्र किञ्चिदतोऽन्यथा॥
Verse 3
आमुष्मन्नुपदेशस्तु सारथ्ये वर्ततां स्मृत: । सर्वार्थेषु रथी रक्ष्यस्त्वं चापि भूशपीडित:
आमुष्मन्नुपदेशस्तु सारथ्ये वर्ततां स्मृतः। सर्वार्थेषु रथी रक्ष्यस्त्वं चापि भूशपीडितः॥
Verse 4
त्वं हि शाल्वप्रयुक्तेन शरेणाभिहतो भृशम् | कश्मलाभिहतो वीर ततो5हमपयातवान्,“वीर! शाल्वके चलाये हुए बाणोंसे अधिक घायल होनेके कारण आपको मूर्च्छा आ गयी थी, इसीलिये मैं आपको लेकर रणभूमिसे हटा था
त्वं हि शाल्वप्रयुक्तेन शरेणाभिहतो भृशम्। कश्मलाभिहतो वीर ततोऽहमपयातवान्॥
Verse 5
स त्वं सात्वतमुख्याद्य लब्धसंज्ञो यदृच्छया । पश्य मे हयसंयाने शिक्षां केशवनन्दन
स त्वं सात्वतमुख्याद्य लब्धसंज्ञो यदृच्छया । पश्य मे हयसंयाने शिक्षां केशवनन्दन ॥
Verse 6
दारुकेणाहमुत्पन्नो यथावच्चैव शिक्षित: । वीतभी: प्रविशाम्येतां शाल्वस्य प्रथितां चमूम्
दारुकेणाहमुत्पन्नो यथावच्चैव शिक्षितः । वीतभीः प्रविशाम्येतां शाल्वस्य प्रथितां चमूम् ॥
Verse 7
वायुदेव उवाच एवमुक््त्वा ततो वीर हयान् संचोद्य संगरे । रश्मिभिस्तु समुद्यम्य जवेनाभ्यपतत् तदा
वायुदेव उवाच एवमुक्त्वा ततो वीर हयान् संचोद्य संगरे । रश्मिभिस्तु समुद्यम्य जवेनाभ्यपतत्तदा ॥
Verse 8
मण्डलानि विचित्राणि यमकानीतराणि च । सव्यानि च विचित्राणि दक्षिणानि च सर्वश:,उसने समान-असमान और वाम-दक्षिण आदि सब प्रकारकी विचित्र मण्डलाकार गतिसे रथका संचालन किया
मण्डलानि विचित्राणि यमकानीतराणि च । सव्यानि च विचित्राणि दक्षिणानि च सर्वशः ॥
Verse 9
प्रतोदेनाहता राजन् रश्मिभिश्च समुद्यता: । उत्पतन्त इवाकाशे व्यचरंस्ते हयोत्तमा:,राजन! वे श्रेष्ठ घोड़े चाबुककी मार खाकर बागडोर हिलानेसे तीव्र गतिसे दौड़ने लगे, मानो आकाशमें उड़ रहे हों
प्रतोदेनाहता राजन् रश्मिभिश्च समुद्यताः । उत्पतन्त इवाकाशे व्यचरंस्ते हयोत्तमाः ॥
Verse 10
ते हस्तलाघवोपेतं विज्ञाय नृप दारुकिम् | दहामाना इव तदा नास्पृशंश्वरणैर्महीम्
ते हस्तलाघवोपेतं विज्ञाय नृप दारुकिम् । दहामाना इव तदा नास्पृशंश्वरणैर्महीम् ॥
Verse 11
सो<5पसव्यां चमूं तस्य शाल्वस्य भरतर्षभ । चकार नातियत्नेन तदद्भुतमिवाभवत्,भरतकुलभूषण! दारुकके पुत्रने अनायास ही शाल्वकी उस सेनाको अपस्व्य (दाहिने) कर दिया। यह एक अदभुत बात हुई
सोऽपसव्यां चमूं तस्य शाल्वस्य भरतर्षभ । चकार नातियत्नेन तदद्भुतमिवाभवत् ॥
Verse 12
अमृष्यमाणो<5पसव्यं प्रद्युम्नेन च सौभराट् । यन्तारमस्य सहसा त्रिभि्बाणै: समार्दयत्
अमृष्यमाणोऽपसव्यं प्रद्युम्नेन च सौभराट् । यन्तारमस्य सहसा त्रिभिर्बाणैः समार्दयत् ॥
Verse 13
दारुकस्य सुतस्तत्र बाणवेगमचिन्तयन् । भूय एव महाबाहो प्रययावपसव्यत:
दारुकस्य सुतस्तत्र बाणवेगमचिन्तयन् । भूय एव महाबाहो प्रययावपसव्यतः ॥
Verse 14
ततो बाणान् बहुविधान् पुनरेव स सौभराट् । मुमोच तनये वीर मम रुक्मिणिनन्दने
ततो बाणान् बहुविधान् पुनरेव स सौभराट् । मुमोच तनये वीर मम रुक्मिणिनन्दने ॥
Verse 15
तानप्राप्ताज्छितैर्बाणैश्षिच्छेद परवीरहा । रौक्मिणेय: स्मितं कृत्वा दर्शयन् हस्तलाघवम्
तान् अप्राप्तान् छितैर्बाणैश्छिच्छेद परवीरहा। रौक्मिणेयः स्मितं कृत्वा दर्शयन् हस्तलाघवम्॥
Verse 16
छिन्नान् दृष्टवा तु तान् बाणान प्रद्युम्नेन च सौभराट् | आसुरीं दारुणीं मायामास्थाय व्यसृजच्छरान्
छिन्नान् दृष्ट्वा तु तान् बाणान् प्रद्युम्नेन च सौभराट्। आसुरीं दारुणीं मायामास्थाय व्यसृजच्छरान्॥
Verse 17
प्रयुज्यमानमाज्ञाय दैतेयास्त्र महाबलम् । ब्रह्मास्त्रेणान्तराच्छित्त्वा मुमोचान्यान् पतत्रिण:
प्रयुज्यमानमाज्ञाय दैतेयास्त्रं महाबलम्। ब्रह्मास्त्रेणान्तराच्छित्त्वा मुमोचान्यान् पतत्रिणः॥
Verse 18
ते तदस्त्रं विधूयाशु विव्यधू रुधिराशना: । शिरस्युरसि वक््त्रे च स मुमोह पपात च
ते तदस्त्रं विधूयाशु विव्यधू रुधिराशनाः। शिरस्युरसि वक्त्रे च स मुमोह पपात च॥
Verse 19
तस्मिन् निपतिते क्षुद्रे शाल्वे बाणप्रपीडिते । रौक्मिणेयो परं बाणं संदधे शत्रुनाशनम्
तस्मिन् निपतिते क्षुद्रे शाल्वे बाणप्रपीडिते। रौक्मिणेयो परं बाणं संदधे शत्रुनाशनम्॥
Verse 20
तमर्चितं सर्वदशार्हपूगै- राशीविषाग्निज्वलनप्रकाशम् । दृष्टवा शरं ज्यामभिनीयमानं बभूव हाहाकृतमन्तरिक्षम्
वायुरुवाच—सर्वदशार्हपूगैः समर्चितः स शरः आशीविषवत् विषदंष्ट्रः, हुताशनज्वलनप्रकाशश्च बभौ। तं शरं प्रत्यञ्चायामभिनीयमानं दृष्ट्वा, अन्तरिक्षे महाहाहाकारोऽभवत्।
Verse 21
ततो देवगणाः: सर्वे सेन्द्रा: सहधनेश्वरा: । नारदं प्रेषयामासु: श्वसनं च मनोजवम्,तब इन्द्र और कुबेरसहित सम्पूर्ण देवताओंने देवर्षि नारद तथा मनके समान वेगवाले वायुदेवको भेजा
ततो देवगणाः सर्वे सेन्द्राः सहधनेश्वराः। नारदं प्रेषयामासुः श्वसनं च मनोजवम्॥
Verse 22
तौ रौक्मिणेयमागम्य वचोडब्रूतां दिवौकसाम् | नैष वध्यस्त्वया वीर शाल्वराज: कथंचन
तौ रौक्मिणेयमागम्य वचोऽब्रूतां दिवौकसाम्। नैष वध्यस्त्वया वीर शाल्वराजः कथंचन॥
Verse 23
संहरस्व पुनर्बाणमवध्यो<यं त्वया रणे । एतस्य च शरस्याजौ नावध्यो<स्ति पुमान् क्वचित्
संहरस्व पुनर्बाणमवध्योऽयं त्वया रणे। एतस्य च शरस्याजौ नावध्योऽस्ति पुमान् क्वचित्॥
Verse 24
मृत्युरस्य महाबाहो रणे देवकिनन्दन: । कृष्ण: संकल्पितो धात्रा तन्मिथ्या न भवेदिति
मृत्युरस्य महाबाहो रणे देवकिनन्दनः। कृष्णः संकल्पितो धात्रा तन्मिथ्या न भवेदिति॥
Verse 25
ततः परमसंदृष्ट: प्रद्युम्न: शरमुत्तमम् । संजहार धनुःश्रेष्ठात् तूणे चैव न्यवेशयत्,यह सुनकर प्रद्युम्न बड़े प्रसन्न हुए। उन्होंने अपने श्रेष्ठ धनुषसे उस उत्तम बाणको उतार लिया और पुन: तरकसमें रख दिया
ततः परमसंदृष्टः प्रद्युम्नः शरमुत्तमम् । संजहार धनुःश्रेष्ठात् तूणे चैव न्यवेशयत् ॥
Verse 26
तत उत्थाय राजेन्द्र शाल्व: परमदुर्मना: । व्यपायात् सबलस्तूर्ण प्रद्युम्नशरपीडित:
तत उत्थाय राजेन्द्र शाल्वः परमदुर्मनाः । व्यपायात् सबलस्तूर्णं प्रद्युम्नशरपीडितः ॥
Verse 27
स द्वारकां परित्यज्य क्रूरो वृष्णिभिरार्दित: । सौभमास्थाय राजेन्द्र दिवमाचक्रमे तदा
स द्वारकां परित्यज्य क्रूरो वृष्णिभिरार्दितः । सौभमास्थाय राजेन्द्र दिवमाचक्रमे तदा ॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a temporary tactical withdrawal—undertaken to protect an impaired warrior—constitutes a breach of kṣātra honor, or whether it is justified as sārathyadharma aimed at preserving life and restoring capacity.
The chapter teaches that dharma can be role-dependent and plural: a warrior’s identity is regulated by public norms of courage and reputation, while a charioteer’s duty emphasizes care, risk assessment, and continuity of agency under adversity.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as normative exemplum, embedding ethical criteria (honor, duty, protected categories) into narrative to guide interpretation of conduct within the epic’s broader moral economy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.