Adhyaya 18
Pradyumna–Śālva Missile-Exchange at Saubha (Āraṇyaka Parva, Adhyāya 18)
Upa-parva: Saubha–Śālva–Yuddha Episode (Pradyumna’s Engagement with Śālva)
Vāsudeva’s narration describes Pradyumna (Raukmiṇeya) mounting a golden chariot harnessed with swift horses and marked by a makara-banner. He displays exceptional archery—constant bow-play, seamless aiming, and steady bodily composure—creating confusion among Saubha-associated opponents. Pradyumna then rapidly closes on Śālva to initiate direct combat. Śālva, angered, descends to fight and the two engage in a highly contested chariot battle likened to mythic exemplars. Śālva employs a splendid, illusion-associated chariot and releases heavy arrow volleys; Pradyumna responds with a forceful rain of arrows. Pradyumna’s piercing shot breaches Śālva’s armor and strikes the heart-region, causing Śālva to fall and lose consciousness; Śālva’s forces panic. Śālva soon regains awareness and retaliates, striking Pradyumna at the clavicular/neck region; Pradyumna becomes stunned, and further difficult-to-resist arrows render him motionless on the battlefield by the chapter’s close.
Chapter Arc: सौभवधोपाख्यान की रण-धूल में वृष्णि-अन्धक सेना का हाहाकार उठता है—प्रद्युम्न पर मोह छा गया है और शत्रु-पक्ष उल्लसित है। → प्रद्युम्न को मोहित देखकर उसका सुशिक्षित सारथि (दारुकि/दारुक-पुत्र) तीव्र वेग से रथ को रण से हटाने लगता है। यह ‘रण-त्याग’ नहीं, ‘प्राण-रक्षा’ का उपाय है—पर वीर-धर्म की कसौटी पर यह क्षण आग बनकर चढ़ता है। → प्रद्युम्न सारथि को कठोर वचन कहकर रोकता है: ‘पीठ पर बाण खाकर भयभीत होकर भागने वाले का जीवन मैं नहीं मानता; क्या तू मुझे कापुरुषों की भाँति रण छोड़ता हुआ जानता है?’—और उसे आदेश देता है कि रथ को फिर युद्ध की ओर मोड़े। → सारथि अपनी स्थिति स्पष्ट करता है—‘जनार्दनकुमार! न मुझे मोह है, न भय; मैं तो शाल्व के अतिभार (अत्यन्त प्रबल आक्रमण) को देखकर हटाया।’ प्रद्युम्न उसे धैर्य देता/आज्ञा देता है कि जीवित रहते हुए वह रण से पीछे न हटे; कृतवर्मा आदि के बाहर निकलने/शाल्व-निवारण की चर्चा से वृष्णि-पक्ष का संकल्प पुनः दृढ़ होता है। → शंख-चक्र-गदा-धारी पुण्डरीकाक्ष (कृष्ण) के रण में अग्रसर होने का संकेत उभरता है—अब शाल्व के विरुद्ध निर्णायक प्रत्याघात किस रूप में होगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत अर्जुनाभियगमनपर्वमें सौभवधोपाख्यानविषयक सत्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १७ ॥। अप: हर () है ० - रथके नीचे पहियेके ऊपर लगा रहनेवाला काष्ठ। अष्टादशो< ध्याय: मूर्च्ाावस्थामें सारथिके द्वारा रणभूमिसे बाहर लाये जानेपर प्रद्युम्नका अनुताप और इसके लिये सारथिको उपालम्भ देना वायुदेव उवाच शाल्वबाणार्दिते तस्मिन् प्रद्युम्ने बलिनां वरे । वृष्णयो भग्नसंकल्पा विव्यथु: पृतनागता:
वायुरुवाच । शाल्वबाणार्दिते तस्मिन् प्रद्युम्ने बलिनां वरे । वृष्णयो भग्नसंकल्पा विव्यथुः पृतनागताः ॥
Verse 2
हाहाकृतमभूत् सर्व वृष्ण्यन्धकबलं तत: । प्रद्ुम्ने मोहिते राजन् परे च मुदिता भूशम्
हाहाकृतमभूत् सर्वं वृष्ण्यन्धकबलं ततः । प्रद्युम्ने मोहिते राजन् परे च मुदिता भृशम् ॥
Verse 3
तं॑ तथा मोहितं दृष्टवा सारथिर्जवनै्यै: । रणादपाहरत् तूर्ण शिक्षितो दारुकिस्तदा
तं तथा मोहितं दृष्ट्वा सारथिर्जवनैः अश्वैः । रणादपाहरत् तूर्णं शिक्षितो दारुकिस्तदा ॥
Verse 4
नातिदूरापयाते तु रथे रथवरप्रणुत् । धनुर्गृहीत्वा यन्तारं लब्धसंज्ञो5ब्रवीदिदम्
नातिदूरापयाते तु रथे रथवरप्रणुतः । धनुर्गृहीत्वा यन्तारं लब्धसंज्ञोऽब्रवीदिदम् ॥
Verse 5
सौते कि ते व्यवसितं कस्माद् यासि पराड्मुख: । नैष वृष्णिप्रवीराणामाहवे धर्म उच्यते
सौते किं ते व्यवसितं कस्माद् यासि पराङ्मुखः । नैष वृष्णिप्रवीराणामाहवे धर्म उच्यते ॥
Verse 6
कच्चित् सौते न ते मोह: शाल्वं दृष्टवा महाहवे । विषादो वा रण दृष्टवा ब्रूहि मे त्वं यथातथम्
कच्चित् सौते न ते मोहः शाल्वं दृष्ट्वा महाहवे । विषादो वा रणं दृष्ट्वा ब्रूहि मे त्वं यथातथम् ॥
Verse 7
सौतिर्वाच जानार्दने न मे मोहो नापि मां भयमाविशत् | अतिभारं तु ते मन्ये शाल्वं केशवनन्दन
सौतिरुवाच जानार्दने न मे मोहो नापि मां भयमाविशत् । अतिभारं तु ते मन्ये शाल्वं केशवनन्दन ॥
Verse 8
सो<5पयामि शनैर्वीर बलवानेष पापकृत् । मोहितश्न रणे शूरो रक्ष्य: सारथिना रथी
वायुरुवाच—वीर! शनैः शनैरपयामि; एष पापकृत् शाल्वोऽतिबलवान्। रणे शूरो रथी मोहितो वा मूर्च्छितो वा भवेत्, तदा सारथिना यथाकथञ्चित् तस्य प्राणरक्षणं कर्तव्यम्।
Verse 9
आयुष्म॑स्त्वं मया नित्यं॑ रक्षितव्यस्त्वयाप्यहम् । रक्षितव्यो रथी नित्यमिति कृत्वापयाम्यहम्
आयुष्मन्! त्वं मया नित्यं रक्षितव्यः, त्वयाप्यहं नित्यं रक्षितव्यः। ‘रथी सारथिना नित्यं रक्षणीयः’ इति कर्तव्यं मनसि कृत्वा, तस्मादहं रणात् अपयामि।
Verse 10
एकश्नासि महाबाहो बहवश्चापि दानवा: । न सम॑ रौक्मिणेयाहं रणे मत्वापयामि वै
वायुरुवाच—महाबाहो! त्वमेक एव, एते च दानवा बहवः। रौक्मिणेय! रणे बहून् विपक्षिणो मया समं न मन्ये; तस्मादहं युद्धात् अपयामि।
Verse 11
एवं ब्रुवति सूते तु तदा मकरकेतुमान् । उवाच सूतं कौरव्य निवर्तय रथं पुन:
एवं ब्रुवति सूते तदा मकरकेतुमान् प्रद्युम्नः सूतं प्रत्युवाच—कौरव्य! रथं पुनर्निवर्तय; रणभूमिं प्रति नय।
Verse 12
दारुकात्मज मैवं त्वं पुनः कार्षी: कथंचन । व्यपयानं रणात् सौते जीवतो मम कहिचित्
दारुकात्मज! मैवं त्वं पुनः काषीः कथञ्चन। सौते! मम जीवतो यदा कदा चित् रणात् व्यपायनं मा कार्षीः।
Verse 13
न स वृष्णिकुले जातो यो वै त्यजति संगरम् | यो वा निपतितं हन्ति तवास्मीति च वादिनम्
न स वृष्णिकुले जातो यो वै त्यजति सङ्गरम् । यो वा निपतितं हन्ति तवास्मीति च वादिनम् ॥
Verse 14
तथा स्त्रियं च यो हन्ति बाल॑ वृद्ध तथैव च । विरथं विप्रकीर्ण च भग्नशस्त्रायुधं तथा
तथा स्त्रियं च यो हन्ति बालं वृद्धं तथैव च । विरथं विप्रकीर्णं च भग्नशस्त्रायुधं तथा ॥
Verse 15
त्वं च सूतकुले जातो विनीत:ः सूतकर्मणि । धर्मज्ञश्षासि वृष्णीनामाहवेष्वपि दारुके
त्वं च सूतकुले जातो विनीतः सूतकर्मणि । धर्मज्ञोऽसि वृष्णीनामाहवेष्वपि दारुके ॥
Verse 16
स जानंश्वरितं कृत्स्नं वृष्णीनां पृतनामुखे । अपयानं पुन: सौते मैवं कार्षी: कथंचन
स जानन्शौर्यं कृत्स्नं वृष्णीनां पृतनामुखे । अपयानं पुनः सौते मैवं कार्षीः कथञ्चन ॥
Verse 17
अपयातं हत॑ पृषछ्े भ्रान्तं रणपलायितम् | गदाग्रजो दुराधर्ष: कि मां वक्ष्यति माधव:
अपयातं हतपृष्ठे भ्रान्तं रणपलायितम् । गदाग्रजो दुराधर्षः किं मां वक्ष्यति माधवः ॥
Verse 18
केशवस्याग्रजो वापि नीलवासा मदोत्कट: । किं वक्ष्यति महाबाहुर्बलदेव: समागत:
केशवस्याग्रजो वापि नीलवासा मदोत्कटः । किं वक्ष्यति महाबाहुर्बलदेवः समागतः ॥
Verse 19
कि वक्ष्यति शिनेर्नप्ता नरसिंहो महाधनु: । अपयातं रणात् सूत साम्बश्न समितिंजय:,'सूत! युद्धसे भागनेपर मनुष्योंमें सिंहके समान पराक्रमी महाधनुर्धर सात्यकि तथा समरविजयी साम्ब मुझसे क्या कहेंगे?
कि वक्ष्यति शिनेर्नप्ता नरसिंहो महाधनुः । अपयातं रणात् सूत साम्बश्च समितिंजयः ॥
Verse 20
चारुदेष्ण श्व दुर्धर्षस्तथैव गदसारणौ । अक्रूरश्व महाबाहु: किं मां वक्ष्यति सारथे,'सारथे! दुर्धर्ष वीर चारुदेष्ण, गद, सारण और महाबाहु अक्रूर मुझसे क्या कहेंगे?
चारुदेष्णश्च दुर्धर्षस्तथैव गदसारणौ । अक्रूरश्च महाबाहुः किं मां वक्ष्यति सारथे ॥
Verse 21
शूरं सम्भावितं शान्तं नित्यं पुरुषमानिनम् | स्त्रियश्न वृष्णिवीराणां कि मां वक्ष्यन्ति संहता:
शूरं सम्भावितं शान्तं नित्यं पुरुषमानिनम् । स्त्रियश्च वृष्णिवीराणां किं मां वक्ष्यन्ति संहताः ॥
Verse 22
प्रद्युम्नोडयमुपायाति भीतस्त्यक्त्वा महाहवम् । धिगेनमिति वक्ष्यन्ति न तु वक्ष्यन्ति साथ्विति
प्रद्युम्नोऽयमुपायाति भीतस्त्यक्त्वा महाहवम् । धिगेनमिति वक्ष्यन्ति न तु वक्ष्यन्ति साध्विति ॥
Verse 23
धिग्वाचा परिहासो5पि मम वा मद्विधस्य वा । मृत्युनाभ्यधिक: सौते स त्वं मा व्यपया: पुनः:
धिग्वाचा परिहासोऽपि मम वा मद्विधस्य वा । मृत्युनाभ्यधिकः सौते स त्वं मा व्यपयाः पुनः ॥
Verse 24
भारं हि मयि संन्यस्य यातो मधुनिहा हरि: । यज्ञ भारतसिंहस्य न हि शक्योउ्द्य मर्षितुम्
भारं हि मयि संन्यस्य यातो मधुनिहा हरिः । यज्ञे भारतसिंहस्य न हि शक्योऽद्य मर्षितुम् ॥
Verse 25
कृतवर्मा मया वीरो निर्यास्यन्नेव वारित: । शाल्व॑ निवारयिष्ये5हं तिष्ठ त्वमिति सूतज
कृतवर्मा मया वीरो निर्यास्यन्नेव वारितः । शाल्वं निवारयिष्येऽहं तिष्ठ त्वमिति सूतज ॥
Verse 26
सच सम्भावयन् मां वै निवृत्तो हृदिकात्मज: । त॑ समेत्य रणं त्यक्त्वा कि वक्ष्यामि महारथम्
स च सम्भावयन् मां वै निवृत्तो हृदिकात्मजः । तं समेत्य रणं त्यक्त्वा किं वक्ष्यामि महारथम् ॥
Verse 27
उपयान्तं दुराधर्ष शडुखचक्रगदाधरम् । पुरुष पुण्डरीकाक्ष॑ कि वक्ष्यामि महाभुजम्
उपयान्तं दुराधर्षं शङ्खचक्रगदाधरम् । पुरुषं पुण्डरीकाक्षं किं वक्ष्यामि महाभुजम् ॥
Verse 28
सात्यकिं बलदेवं च ये चान्येडन्धकवृष्णय: । मया स्पर्थन्ति सततं कि नु वक्ष्यामि तानहम्,'सात्यकिसे, बलरामजीसे तथा अन्धक और वृष्णिवंशके अन्य वीरोंसे, जो सदा मुझसे स्पर्धा रखते हैं, मैं क्या कहूँगा?
वायुरुवाच—सात्यकिं बलदेवं च ये चान्येऽन्धकवृष्णयः । मया स्पर्धन्ति सततं किं नु वक्ष्यामि तानहम् ॥
Verse 29
त्यक्त्वा रणमिमं सौते पृष्ठतो5भ्याहतः शरै: । त्वयापनीतो विवशो न जीवेयं कथंचन
वायुरुवाच—त्यक्त्वा रणमिमं सौते पृष्ठतोऽभ्याहतः शरैः । त्वयापनीतो विवशो न जीवेयं कथंचन ॥
Verse 30
स निवर्त रथेनाशु पुनर्दारुकनन्दन । न चैतदेवं कर्तव्यमथापत्सु कथंचन,“दारुकनन्दन! अतः तू शीघ्र ही रथके द्वारा पुनः संग्रामभूमिकी ओर लौट। आजसे मुझपर आपत्ति आनेपर भी तू किसी तरह ऐसा बर्ताव न करना
वायुरुवाच—स निवर्त रथेनाशु पुनर्दारुकनन्दन । न चैतदेवं कर्तव्यमथापत्सु कथंचन ॥
Verse 31
न जीवितमहं सौते बहु मनन््ये कथंचन । अपयातो रणाद् भीत: पृष्ठतो5भ्याहत: शरै:,'सूतपुत्र! पीठपर बाणोंकी चोट खाकर भयभीत हो युद्धसे भागनेवालेके जीवनको मैं किसी प्रकार भी अधिक आदर नहीं देता
वायुरुवाच—न जीवितमहं सौते बहु मन्ये कथंचन । अपयातो रणाद्भीतः पृष्ठतोऽभ्याहतः शरैः ॥
Verse 32
कदापि सूतपुत्र त्वं जानीषे मां भयार्दितम् । अपयातं रणं हित्वा यथा कापुरुषं तथा,'सूतपुत्र! क्या तू मुझे कायरोंकी तरह भयसे पीड़ित और युद्ध छोड़कर भागा हुआ समझता है?
वायुरुवाच—कदापि सूतपुत्र त्वं जानीषे मां भयार्दितम् । अपयातं रणं हित्वा यथा कापुरुषं तथा ॥
Verse 33
न युक्त भवता त्यक्तुं संग्रामं दारुकात्मज । मयि युद्धार्थिनि भूशं स त्वं याहि यतो रणम्
वायुरुवाच— न युक्तं भवता त्यक्तुं संग्रामं दारुकात्मज। मयि युद्धार्थिनि भूशं स त्वं याहि यतो रणम्॥
Frequently Asked Questions
The implicit dilemma is how a warrior maintains ethical steadiness and role-duty while facing destabilizing tactics (fear, spectacle, and rapid reversals) without collapsing into panic or cruelty.
The chapter models disciplined attention: technical excellence and emotional regulation are portrayed as inseparable prerequisites for effective and accountable action in high-stakes encounters.
No explicit phalaśruti appears in this excerpted chapter segment; its significance is primarily narrative and exemplary, functioning as a case-study in martial steadiness and tactical contingency.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.