Adhyaya 156
Rājarṣi-samāgamaḥ — Yudhiṣṭhirasya Dharma-parīkṣā ca (Meeting the Royal Sage and a Dharmic Audit)
Upa-parva: Gandhamādana-gamana / Parvata-saṃdhi-darśana Episode (within Āraṇyaka Parva)
Vaiśaṃpāyana narrates the Pāṇḍavas’ respectful approach to a rājarṣi whose austerities have ‘burned away demerit.’ Yudhiṣṭhira greets him by name with bowed head; Draupadī, Bhīma, and the twins follow suit, alongside Dhaumya, the household priest. The sage, described as dharma-knowing and possessing divine sight, grants them permission to be seated and then conducts an extended ethical interrogation using repeated ‘kaccit’ formulations: whether Yudhiṣṭhira remains committed to truth, stays established in dharma, maintains proper conduct toward parents, honors elders and medical practitioners, avoids sinful acts, reciprocates good, restrains harmful retaliation, respects the virtuous proportionately even in the forest, and keeps Dhaumya untroubled through charity, austerity, purity, straightforwardness, and forbearance. He frames lineage-duty through an ancestral perspective: forebears rejoice or grieve depending on descendants’ conduct; he then offers a normative maxim—one who honors father, mother, sacred fire, teacher, and self-discipline ‘wins both worlds.’ The discourse shifts to sacred geography: at mountain ‘junctions’ ṛṣis with extreme observances and celestial beings (kiṃpuruṣas, gandharvas, apsarases, vidyādharas, nāgas, suparṇas) are seen; instruments are heard; Vaiśravaṇa (Kubera) appears with retinue; Tumburu’s song is audible. The sage warns the Pāṇḍavas not to attempt passage beyond the summit, describing it as a divine recreation-zone and a non-human route; impulsive humans may be opposed or harmed by rākṣasas. He concludes with pragmatic counsel: dwell there, enjoy available forest provisions, avoid capricious behavior, and remain until Arjuna is seen again—after which Yudhiṣṭhira is envisioned returning to the responsibilities of protecting the earth.
Chapter Arc: गन्धमादन पर्वत पर अकस्मात् प्रकृति का विकराल रूप प्रकट होता है—तीव्र आँधी, धूल-रेत का उन्माद, और युद्ध को उकसाने-सी गर्जना। → उल्कापात और वज्र-गर्जना के साथ सूर्य का तेज़ म्लान पड़ता है; दिशाएँ रक्तवर्ण हो उठती हैं, मृग-पक्षी अशुभ ध्वनियाँ करते हैं। इसी बीच भीम दृष्टि से ओझल हो जाते हैं, और युधिष्ठिर के मन में शंका उठती है कि कहीं उन्होंने कोई दुस्साहस तो नहीं कर डाला। → खोज के बाद दृश्य खुलता है—झील/सरित-तट पर भीम खड़े हैं, और उनके चारों ओर राक्षसों/रात्रिचरों के खण्डित अंग, चूर्णित शिर, भिन्न देह पड़े हैं; उत्पातों का अर्थ मानो इस रक्तरंजित संघर्ष में साकार हो गया। → धर्मराज भीम को संयम का उपदेश देते हैं—प्रिय करना हो तो ऐसे उग्र कर्म फिर न करना; उनके वचन से रात्रिचर शांत होते हैं और कुबेर-सम्बन्ध का संकेत स्पष्ट होता है कि यह क्षेत्र देव-यक्षाधिपति की मर्यादा में है। → कुरुवीर गन्धमादन की उपत्यकाओं में अर्जुन (बीभत्सु) की प्रतीक्षा करते हुए ठहरते हैं—आगे कुबेर-लोक की मर्यादा और सौगन्धिक पुष्प-प्रसंग का परिणाम क्या होगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोमशती र्थयात्राके प्रस॑ंगमें सौगन्धिकाहरणविषयक एक सौ चौवनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १५४ ॥। अऑडआ हटर () है ० पञ्चपञ्चाशर्दाधिकशततमो& ध्याय: भयंकर उत्पात देखकर युधिष्ठिर आदिकी चिन्ता और सबका गन्धमादन-पर्वतपर सौगन्धिकवनमें भीमसेनके पास पहुँचना वैशम्पायन उवाच ततस्तानि महाहाणि दिव्यानि भरतर्षभ । बहूनि बहुरूपाणि विरजांसि समाददे
तत्र निवसन् धर्मराजो युधिष्ठिरः कृष्णया सह भ्रातॄन् सह ब्राह्मणैः सहोवाच।
Verse 2
ततो वायुर्महान् शीघ्रो नीचै: शर्करकर्षण: । प्रादुरासीत् खरस्पर्श: संग्राममभिचोदयन्
ततो वायुः महान् शीघ्रो नीचैः शर्करकर्षणः । प्रादुरासीद् खरस्पर्शः संग्राममभिचोदयन् ॥
Verse 3
पपात महती चोल्का सनिर्घाता महाभया । निष्प्रभश्चाभवत् सूर्यश्छन्नरश्मिस्तमोवृत:
पपात महती चोल्का सनिर्घाता महाभया । निष्प्रभश्चाभवत् सूर्यश्छन्नरश्मिस्तमोवृतः ॥
Verse 4
निर्घातश्चाभवद् भीमो भीमे विक्रममास्थिते । चचाल पृथिवी चापि पांसुवर्ष पपात च
निर्घातश्चाभवद् भीमो भीमे विक्रममास्थिते । चचाल पृथिवी चापि पांसुवर्षः पपात च ॥
Verse 5
सलोहिता दिशश्वासन् खरवाचो मृगद्धिजा: । तमोवृतमभूत् सर्व न प्राज्ञायत किंचन
सलोहिता दिशश्चासन् खरवाचो मृगद्विजाः । तमोवृतमभूत् सर्वं न प्राज्ञायत किंचन ॥
Verse 6
अन्ये च बहवो भीमा उत्पातास्तत्र जज्ञिरे तदद्भुतमभिप्रेक्ष्य धर्मपुत्रो युधिष्ठिर:
वैशम्पायन उवाच—अन्ये च बहवो भीमा उत्पातास्तत्र जज्ञिरे। तदद्भुतमभिप्रेक्ष्य धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः, लक्षणानि समालोक्य, पाण्डवान् युद्धाय समादिदेश—पराक्रमप्रदर्शनस्य कालोऽत्यन्तं समीप इति मन्यमानः। एवमुक्त्वा स राजा समन्ततो दृष्टिं चकार।
Verse 7
उवाच वदतां श्रेष्ठ; को5स्मानभिभविष्यति । सज्जीभवत भद्ठं वः पाण्डवा युद्धदुर्मदा:
उवाच वदतां श्रेष्ठः—कोऽस्मानभिभविष्यति? सज्जीभवत, भद्रं वः, पाण्डवा युद्धदुर्मदाः।
Verse 8
यथारूपाणि पश्यामि स्वभ्यग्रो न: पराक्रम: । एवमुक््त्वा ततो राजा वीक्षाज्चक्रे समन्ततः
यथारूपाणि पश्यामि, स्वभ्यग्रो नः पराक्रमः। एवमुक्त्वा ततो राजा वीक्षां चक्रे समन्ततः॥
Verse 9
अपश्यमानो भीम॑ तु धर्मपुत्रो युधिष्ठिर: । ततः कृष्णां यमौ चापि समीपस्थावरिंदम:
अपश्यमानो भीमं तु धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। ततः कृष्णां यमौ चापि समीपस्थावरिंदमः॥
Verse 10
पप्रच्छ भ्रातरं भीम॑ भीमकर्माणमाहवे । कच्चित् क्व भीम: पाज्चालि किंचित् कृत्यं चिकीर्षति
पप्रच्छ भ्रातरं भीमं भीमकर्माणमाहवे। कच्चित् क्व भीमः पाञ्चालि, किंचित् कृत्यं चिकीर्षति॥
Verse 11
कृतवानपि वा वीर: साहसं साहसप्रिय: । इमे हाकस्मादुत्पाता महासमरदर्शना:,“अथवा साहसप्रेमी वीरवर भीमने कोई साहसका कार्य तो नहीं कर डाला? यह अकस्मात् प्रकट हुए उत्पात महान् युद्धके सूचक हैं
वैशम्पायन उवाच—कृतवानपि वा वीरः साहसं साहसप्रियः। इमे ह्यकस्मादुत्पाता महासमरदर्शनाः॥
Verse 12
दर्शयन्तो भयं तीव्रं प्रादुर्भूता:ः समन्तत: । त॑ तथावादिन कृष्णा प्रत्युवाच मनस्विनी । प्रिया प्रियं चिकीर्षन्ती महिषी चारुहासिनी
दर्शयन्तो भयं तीव्रं प्रादुर्भूताः समन्ततः। तं तथावादिनं कृष्णा प्रत्युवाच मनस्विनी॥ प्रिया प्रियं चिकीर्षन्ती महिषी चारुहासिनी॥
Verse 13
'ये चारों ओर तीव्र भयका प्रदर्शन करते हुए प्रकट हो रहे हैं।” धर्मराज युधिष्ठिरको ऐसी बातें करते देख मनोहर मुसकानवाली मनस्विनी महारानी पतिप्रिया द्रौपदीने उनका प्रिय करनेकी इच्छासे इस प्रकार उत्तर दिया ।।
द्रौपद्युवाच—यत् तत् सौगन्धिकं राजन् आहृतं मातरिश्वना। तन्मया भीमसेनस्य प्रीत्याद्योपपादितम्॥
Verse 14
अपि चोक्तो मया वीरो यदि पश्येब॑हृन्यपि । तानि सर्वाण्युपादाय शीघ्रमागम्यतामिति
अपि चोक्तो मया वीरो यदि पश्ये बहूनपि। तानि सर्वाण्युपादाय शीघ्रमागम्यतामिति॥
Verse 15
सतु नूनं महाबाहु: प्रियार्थ मम पाण्डव: । प्रागुदीचीं दिशं राजंस्तान्याह्तुमितो गत:
स तु नूनं महाबाहुः प्रियार्थं मम पाण्डवः। प्रागुदीचीं दिशं राजन् तान्याहर्तुमितो गतः॥
Verse 16
उक्तस्त्वेवं तया राजा यमाविदमथाब्रवीत् | गच्छाम सहितास्तूर्ण येन यातो वृकोदर:
उक्तस्त्वेवं तया राजा यमाविदमथाब्रवीत् । गच्छाम सहितास्तूर्णं येन यातो वृकोदरः ॥
Verse 17
वहन्तु राक्षसा विप्रान् यथाश्रान्तान् यथाकृशान् | त्वमप्यमरसंकाश वह कृष्णां घटोत्कच
वहन्तु राक्षसा विप्रान् यथाश्रान्तान् यथाकृशान् । त्वमप्यमरसंकाश वह कृष्णां घटोत्कच ॥
Verse 18
व्यक्त दूरमितो भीम: प्रविष्ट इति मे मतिः । चिरं च तस्य कालो<5यं स च वायुसमो जवे
व्यक्तं दूरमितो भीमः प्रविष्ट इति मे मतिः । चिरं च तस्य कालोऽयं स च वायुसमो जवे ॥
Verse 19
तरस्वी वैनतेयस्य सदृशो भुवि लंघने । उत्पतेदषि चाकाशं निपतेच्च यथेच्छकम्
तरस्वी वैनतेयस्य सदृशो भुवि लङ्घने । उत्पतेदपि चाकाशं निपतेच्च यथेच्छकम् ॥
Verse 20
तमन्वियाम भवतां प्रभावाद् रजनीचरा: । पुरा स नापराध्नोति सिद्धानां ब्रह्मवादिनाम्,“निशाचरो! भीमसेन ब्रह्मवादी सिद्धोंका कुछ अपराध न कर पावें, इसके पहले ही तुम्हारे प्रभावसे हम उन्हें ढूँढ़ निकालें!
तमन्वियाम भवतां प्रभावाद् रजनीचरा: । पुरा स नापराध्नोति सिद्धानां ब्रह्मवादिनाम् ॥
Verse 21
तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे हैडिम्बप्रमुखास्तदा । उद्देशज्ञा: कुबेरस्य नलिन्या भरतर्षभ
वैशम्पायन उवाच—तथेति उक्त्वा तु ते सर्वे हैडिम्बप्रमुखास्तदा । कुबेरस्य नलिन्या मार्गज्ञा भरतर्षभ जनमेजय ॥ पाण्डवान् बहुविप्रांश्च स्कन्धेष्वारोप्य ते मुदा । लोमशेन सह तस्मात् स्थानात् प्रस्थिताः सुखम् ॥
Verse 22
आदाय पाण्डवांश्वैव तांश्ष विप्राननेकश: । लोमशेनैव सहिता: प्रययु: प्रीतमानसा:
आदाय पाण्डवान् चैव तान् विप्रान् अनेकशः । लोमशेनैव सहिताः प्रययुः प्रीतमानसाः ॥
Verse 23
ते सर्वे त्वरिता गत्वा ददृुशु: शुभकाननाम् | पद्मसौगन्धिकवतीं नलिनीं सुमनोरमाम्,उन सबने शीघ्रतापूर्वक जाकर सुन्दर वनस्थलीसे सुशोभित वह अत्यन्त मनोरम सरोवर देखा, जिसमें सौगन्धिक कमल थे
ते सर्वे त्वरिता गत्वा ददृशुः शुभकाननाम् । पद्मसौगन्धिकवतीं नलिनीं सुमनोरमाम् ॥
Verse 24
तं च भीम॑ महात्मानं तस्यास्तीरे मनस्विनम् । ददृशुर्निहतांश्चैव यक्षांश्व विपुलेक्षणान्
तं च भीमं महात्मानं तस्यास्तीरे मनस्विनम् । ददृशुर्निहतान् चैव यक्षान् विपुलेक्षणान् ॥
Verse 25
भिन्नकायाक्षिबाहूरून् संचूर्णितशिरोधरान् । तं च भीम॑ महात्मानं तस्यास्तीरे व्यवस्थितम्
भिन्नकायाक्षिबाहूरून् संचूर्णितशिरोधरान् । तं च भीमं महात्मानं तस्यास्तीरे व्यवस्थितम् ॥
Verse 26
सक्रोध॑ स्तब्धनयनं संदष्टदशनच्छदम् । उद्यम्य च गदां दोर्भ्या नदीतीरेष्ववस्थितम्
वैशम्पायन उवाच—स क्रोधेनानवशान्तः स्तब्धनयनः संदष्टदशनच्छदः। उभाभ्यां बाहुभ्यां गदामुद्यम्य नदीतीरेष्ववस्थितः॥
Verse 27
प्रजासंक्षेपसमये दण्डहस्तमिवान्तकम् । त॑ं दृष्टवा धर्मराजस्तु परिष्वज्य पुन: पुन:
प्रजासंक्षेपसमये दण्डहस्तमिवान्तकम्। तं दृष्ट्वा धर्मराजस्तु परिष्वज्य पुनः पुनः॥
Verse 28
उवाच श्लक्ष्णया वाचा कौन्तेय किमिदं कृतम् | साहसं बत भद्र ते देवानामथ चाप्रियम्
उवाच श्लक्ष्णया वाचा—कौन्तेय किमिदं कृतम्। साहसं बत भद्र ते देवानामथ चाप्रियम्॥
Verse 29
पुनरेवं न कर्तव्यं मम चेदिच्छसि प्रियम् । अनुशिष्य तु कौन्तेयं पद्मानि परिगृह्मु च
पुनरेवं न कर्तव्यं मम चेदिच्छसि प्रियम्। अनुशिष्य तु कौन्तेयं पद्मानि परिगृह्य च॥ ततः पाण्डवा देवोपमाः सरस्तटेषु विचेरुः। अथ तस्मिन्काले प्रगृहीतशिलायुधा बहवो महाकाया उद्यानरक्षिणः समपद्यन्त। ते धर्मराजं युधिष्ठिरं लोमशं च महर्षिं नकुलं सहदेवं चान्यांश्च श्रेष्ठान् ब्राह्मणान् विनयेन नत्वा प्रणेमुः। तान् धर्मराजः सान्त्वयामास; तेन ते निशाचराः प्रहृष्टा बभूवुः। ततः कुबेरस्य विदिते कुरुप्रवराः पाण्डवाः किञ्चित्कालं तत्रानन्देन न्यवसन्, गन्धमादनशिखरेष्वर्जुनागमनं प्रतीक्षमाणाः॥
Verse 30
तस्यामेव नलिन्यां तु विजहुरमरोपमा: । एतस्मिन्नेव काले तु प्रगृहीतशिलायुधा:
तस्यामेव नलिन्यां तु विजहुरमरोपमाः। एतस्मिन्नेव काले तु प्रगृहीतशिलायुधाः॥
Verse 31
प्रादुरासन् महाकायास्तस्योद्यानस्य रक्षिण: । ते दृष्टवा धर्मराजानं महर्षि चापि लोमशम्
वैशम्पायन उवाच—ततोऽस्योद्यानस्य रक्षिणो महाकायाः प्रादुरासन्। ते धर्मराजं युधिष्ठिरं महर्षिं च लोमशं दृष्ट्वा समभ्ययुः। तत्र धर्मेण नीतस्य राज्ञो महर्षेश्च तेजसा, बलवन्तोऽपि रक्षिणः संयमं शिष्टाचारं च समास्थाय, सम्भाव्य सत्कारं कृत्वा, वैरभावं प्रशमयामासुः।
Verse 32
नकुलं सहदेवं च तथान्यान् ब्राह्मणर्षभान् | विनयेन नता: सर्वे प्रणिपत्य च भारत
वैशम्पायन उवाच—भारत, नकुलं सहदेवं च तथान्यान् ब्राह्मणर्षभान् सर्वे विनयेन नताः प्रणिपत्य प्रणेमुः। ततो धर्मराजेन मृदुवचसा सान्त्विताः रक्षिणः प्रसन्ना बभूवुः; पाण्डवाश्च कुबेरस्य विदिताः किञ्चित्कालं तत्र सुखेन स्थित्वा गन्धमादनसानुषु बीभत्सुमागमनं प्रतीक्षन्ते स्म।
Verse 33
सान्त्विता धर्मराजेन प्रसेदु: क्षणदाचरा: । विदिताश्च कुबेरस्य तत्र ते कुरुपुड्रवा:
धर्मराजेन सान्त्विताः क्षणदाचराः प्रसेदुः। कुबेरस्य च विदिताः ते कुरुप्रवराः पाण्डवाः किञ्चित्कालं तत्र निर्भयाः सन्तुष्टाश्च स्थित्वा, गन्धमादनशिखरेष्वर्जुनस्यागमनं प्रतीक्षन्ते स्म।
Verse 34
ऊषुर्नातिचिरं कालं॑ रममाणा: कुरूद्वहा: | प्रतीक्षमाणा बीभत्सुं गन्धमादनसानुषु
ऊषुर्नातिचिरं कालं रममाणाः कुरूद्वहाः। प्रतीक्षमाणा बीभत्सुं गन्धमादनसानुषु॥
Verse 155
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां सौगन्धिकाहरणे पजञ्चपञ्चाशदधिकशततमोड< ध्याय:
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां सौगन्धिकाहरणे पञ्चपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the tension between justified grievance and disciplined conduct: even in exile and insecurity, Yudhiṣṭhira is examined on whether he maintains truth, restraint, and proportionate response rather than allowing hardship to justify ethical decline.
Legitimate rulership is inseparable from daily ethical practice—honoring parents, sacred fire, teacher, and self-discipline; sustaining charity, purity, endurance, and humility; and recognizing boundaries where human agency must yield to higher-order cosmic jurisdictions.
A direct phalaśruti formula is not presented; however, the maxim ‘tasya lokāv ubhau jitau’ functions as a results-claim: reverence to the five pillars (father, mother, agni, guru, self) is said to secure well-being across both worldly and otherworldly horizons.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.