
Kuberasaras-darśana (Bhīma beholds Kubera’s guarded lotus-lake) / कुबेरसरः-दर्शनम्
Upa-parva: Saugandhika-haraṇa Parva (Episode of the Saugandhika lotuses near Kubera’s lake)
Vaiśaṃpāyana describes Bhīmasena’s arrival at a beautiful nalinī (lotus-lake) on the pleasant heights of Kailāsa, near Kubera’s abode. The lake is portrayed with dense lotuses, golden-hued blossoms, jewel-like stalks, cool and clear water likened to nectar, and a sanctifying, wondrous quality. It is characterized as Kubera’s recreational domain, honored by devas and frequented by gandharvas and apsarases, as well as visited by ṛṣis and guarded under Vaiśravaṇa’s authority. Bhīma, delighted at the sight, approaches; the rākṣasa guardians—identified as Krodhavaśā, numerous and well-armed—observe him and raise alarm. They converge and interrogate him formally: noting his ascetic-like attire and weapons, they ask his identity and purpose, establishing the immediate thematic frame of access-control, authority, and declared intention in a protected realm.
Chapter Arc: कदलीवन के भीतर भीमसेन के वचन सुनकर हनुमान स्मित करते हैं—और अपने सागर-लङ्घन-कालीन तेज का संकेत देते हुए, भीम के सामने अपना अद्भुत रूप प्रकट करने को उद्यत होते हैं। → भ्रातृ-प्रियता से प्रेरित होकर हनुमान अपना शरीर आयाम-विस्तार में बढ़ाते जाते हैं; पर्वत-तुल्य महाकाय, ताम्र-नेत्र, तीक्ष्ण-दंष्ट्र, भृकुटि-वक्र मुख—और दीर्घ लाङ्गूल को घुमाते हुए दिशाओं को मानो घेर लेते हैं। भीम के भीतर बल-गर्व और विस्मय साथ-साथ उठते हैं। → हनुमान का विराट् रूप—‘द्वितीय इव पर्वतः’—भीम के सामने साक्षात् खड़ा हो जाता है; उसी क्षण बल का अहंकार तप-तेज के आगे झुकता है और भीम को अपने पराक्रम की सीमा का बोध होता है। → संवाद का स्वर उपदेश में ढलता है: राजधर्म के साधन—साम, दान, दण्ड, भेद; गुप्तचर, उत्तम बुद्धि, सुरक्षित मन्त्रणा; निग्रह-अनुग्रह और चातुर्य—इनका विधान बताया जाता है। राजा को योग्य को योग्य कर्म में नियुक्त करने और दण्ड-नीति को काम-द्वेष से रहित, अलुब्ध, अक्रोधी होकर चलाने की शिक्षा दी जाती है; क्षत्रिय का स्वर्ग-मार्ग ‘निग्रह-पालन’ और सम्यक् दण्ड-प्रणयन से जोड़ा जाता है। → हनुमान के उपदेश के बाद भीम के भीतर यह प्रश्न शेष रहता है कि आगामी संघर्ष में वह बल को धर्म-नीति के अधीन कैसे रखेगा—और तीर्थयात्रा का अगला चरण किस परीक्षा की ओर ले जाएगा।
Verse 1
हि आय न [हुक हि 7 2 - सत्ययुगके मनुष्य आदि प्राणियोंमें दोषोंका अभाव बतलाया है
भीमसेन उवाच— पूर्वरूपमदृष्ट्वा ते न यास्यामि कथंचन । यदि तेऽहमनुग्राह्यो दर्शयात्मानमात्मना ॥ कपिप्रवर! तव तत् पूर्वरूपं न दृष्ट्वा अहं कथंचन न गमिष्यामि। यदि अहं तव अनुग्रहपात्रं स्याम्, तर्हि स्वशक्त्या स्वात्मानं मम पुरतः प्रकाशय।
Verse 2
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु भीमेन स्मितं कृत्वा प्लवंगम: । तद् रूप॑ दर्शयामास यद् वै सागरलड्घने
वैशम्पायन उवाच— एवमुक्तस्तु भीमेन स्मितं कृत्वा प्लवंगमः । तद् रूपं दर्शयामास यद् वै सागरलङ्घने ॥ जनमेजय! भीमेन एवमुक्तः सन् प्लवङ्गमः हनुमान् स्मितं कृत्वा, यत् सागरलंघने धृतवान् तत् एव रूपं तस्मै दर्शयामास।
Verse 3
भ्रातु: प्रियमभीप्सन् वै चकार सुमहद् वपुः । देहस्तस्य ततो$तीव वर्धत्यायामविस्तरै:
वैशम्पायन उवाच— भ्रातुः प्रियमभीप्सन् वै चकार सुमहद्वपुः। देहस्तस्य ततोऽतीव वर्धत्यायामविस्तरैः॥
Verse 4
सद्रुमं कदलीषण्डं छादयन्नमितद्युति: । गिरेश्लोच्छूयमाक्रम्य तस्थौ तत्र च वानर:
सद्रुमं कदलीषण्डं छादयन्नमितद्युति:। गिरेश्लोच्छ्रयमाक्रम्य तस्थौ तत्र च वानर:॥
Verse 5
समुच्छितमहाकायो द्वितीय इव पर्वत: । ताम्रेक्षणस्तीक3्ष्णदंष्टो भूकुटीकुटिलानन:,उनका वह उन्नत विशाल शरीर दूसरे पर्वतके समान प्रतीत होता था। लाल आँखों तीखी दाढ़ों और टेढ़ी भौंहोंसे युक्त उनका मुख था
समुच्छ्रितमहाकायो द्वितीय इव पर्वत:। ताम्रेक्षणस्तीक्ष्णदंष्ट्रो भृकुटीकुटिलानन:॥
Verse 6
दीर्घलाडरूलमाविध्य दिशो व्याप्य स्थित: कपि: । तद् रूप॑ महदालक्ष्य भ्रातु: कौरवनन्दन:
दीर्घलाङ्गूलमाविध्य दिशो व्याप्य स्थित: कपि:। तद्रूपं महदालक्ष्य भ्रातुः कौरवनन्दन:॥
Verse 7
विसिष्मिये तदा भीमो जहृषे च पुन: पुनः । तमर्कमिव तेजोभि: सौवर्णमिव पर्वतम्
विसिष्मिये तदा भीमो जहृषे च पुन: पुनः। तमर्कमिव तेजोभिः सौवर्णमिव पर्वतम्॥
Verse 8
प्रदीप्तमिव चाकाशं दृष्टवा भीमो न्यमीलयत् । आबभाषे च हनुमान् भीमसेनं स्मयन्निव
प्रदीप्तमिव चाकाशं दृष्ट्वा भीमो न्यमीलयत् । आबभाषे च हनुमान् भीमसेनं स्मयन्निव ॥
Verse 9
एतावदिह शक्तस्त्वं द्रष्ट रूप॑ं ममानघ । वर्धेडहं चाप्पतो भूयो यावन्मे मनसि स्थितम् | भीमशशत्रुषु चात्यर्थ वर्धते मूर्तिरोजसा
एतावदिह शक्तस्त्वं द्रष्टुं रूपं ममानघ । वर्धेऽहं चाप्यतो भूयो यावन्मे मनसि स्थितम् ॥ भीमशत्रुषु चात्यर्थं वर्धते मूर्तिरोजसा ॥
Verse 10
वैशम्पायन उवाच तदद्धुतं महारौद्रं विन्ध्यपर्वतसंनिभम् । दृष्टवा हनूमतो वर्ष्म सम्भ्रान्त: पवनात्मज:
वैशम्पायन उवाच— तदद्भुतं महारौद्रं विन्ध्यपर्वतसंनिभम् । दृष्ट्वा हनूमतो वर्ष्म सम्भ्रान्तः पवनात्मजः ॥
Verse 11
प्रत्युवाच ततो भीम: सम्प्रहृष्टतनूरुह: । कृताञ्जलिरदीनात्मा हनूमन्तमवस्थितम्
प्रत्युवाच ततो भीमः सम्प्रहृष्टतनूरुहः । कृताञ्जलिरदीनात्मा हनूमन्तमवस्थितम् ॥
Verse 12
दृष्ट प्रमाणं विपुलं शरीरस्यास्य ते विभो । संहरस्व महावीर्य स्वयमात्मानमात्मना,'प्रभो! आपके इस शरीरका विशाल प्रमाण प्रत्यक्ष देख लिया। महापराक्रमी वीर! अब आप स्वयं ही अपने शरीरको समेट लीजिये
दृष्टप्रमाणं विपुलं शरीरस्यास्य ते विभो । संहरस्व महावीर्य स्वयमात्मानमात्मना ॥
Verse 13
न हि शव्नोमि त्वां द्रष्टं दिवाकरमिवोदितम् । अप्रमेयमनाधृष्यं मैनाकमिव पर्वतम्,“आप तो सूर्यके समान उदित हो रहे हैं। मैं आपकी ओर देख नहीं सकता। आप अप्रमेय तथा दुर्धर्ष मैनाक पर्वतके समान खड़े हैं
न हि शक्नोमि त्वां द्रष्टुं दिवाकरमिवोदितम् । अप्रमेयमनाधृष्यं मैनाकमिव पर्वतम् ॥
Verse 14
विस्मयश्चैव मे वीर सुमहान् मनसोउद्य वै । यद् रामस्त्वयि पार्श्रस्थे स्वयं रावणमभ्यगात्
विस्मयश्चैव मे वीर सुमहान् मनसोऽद्य वै । यद् रामस्त्वयि पार्श्वस्थे स्वयं रावणमभ्यगात् ॥
Verse 15
त्वमेव शक्तस्तां लड़कां सयोधां सहवाहनाम् | स्वबाहुबलमाश्रित्य विनाशयितुमज्जसा,“आप तो अकेले ही अपने बाहुबलका आश्रय लेकर योद्धाओं और वाहनोंसहित समूची लंकाको अनायास नष्ट कर सकते थे
त्वमेव शक्तस्तां लङ्कां सयोधां सहवाहनाम् । स्वबाहुबलमाश्रित्य विनाशयितुमञ्जसा ॥
Verse 16
नहि ते किंचिदप्राप्यं मारुतात्मज विद्यते | तव नैकस्य पर्याप्तो रावण: सगणो युधि,“मारुतनन्दन! आपके लिये कुछ भी असम्भव नहीं है। समरभूमिमें अपने सैनिकोंसहित रावण अकेले आपका ही सामना करनेमें समर्थ नहीं था'
नहि ते किञ्चिदप्राप्यं मारुतात्मज विद्यते । तव नैकस्य पर्याप्तो रावणः सगणो युधि ॥
Verse 17
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु भीमेन हनूमान् प्लवगोत्तम: । प्रत्युवाच ततो वाक्य स्निग्धगम्भीरया गिरा
वैशम्पायन उवाच—एवमुक्तस्तु भीमेन हनूमान् प्लवगोत्तमः । प्रत्युवाच ततो वाक्यं स्निग्धगम्भीरया गिरा ॥
Verse 18
हनूमानुवाच एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत । भीमसेन न पर्याप्तो ममासौ राक्षसाधम:,हनुमानजी बोले--भारत! महाबाहु भीमसेन! तुम जैसा कहते हो, ठीक ही है। वह अधम राक्षस वास्तवमें मेरा सामना नहीं कर सकता था
हनूमानुवाच—एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत। भीमसेन न पर्याप्तो ममासौ राक्षसाधमः॥
Verse 19
मया तु निहते तस्मिन् रावणे लोककण्टके । कीर्तिनिश्येद् राघवस्य तत एतदुपेक्षितम्
मया तु निहते तस्मिन् रावणे लोककण्टके। कीर्तिर्नश्येद् राघवस्य तत एतदुपेक्षितम्॥
Verse 20
तेन वीरेण तं हत्वा सगणं राक्षसाधमम् । आनीता स्वपुरं सीता कीर्तिश्वाख्यापिता नृूषु
तेन वीरेण तं हत्वा सगणं राक्षसाधमम्। आनीता स्वपुरं सीता कीर्तिश्चाख्यापिता नृषु॥
Verse 21
वीरवर श्रीरामचन्द्रजी सेनासहित उस अधम राक्षसका वध करके सीताजीको अपनी अयोध्यापुरीमें ले आये। इससे मनुष्योंमें उनकी कीर्तिका भी विस्तार हुआ ।।
तद्गच्छ विपुलप्रज्ञ भ्रातुः प्रियहिते रतः। अरिष्टं क्षेममध्वानं वायुना परिरक्षितः॥
Verse 22
एष पन्था: कुरुश्रेष्ठ सौगन्धिकवनाय ते । द्रक्ष्यससे धनदोद्यानं रक्षितं यक्षराक्षसै:
एष पन्थाः कुरुश्रेष्ठ सौगन्धिकवनाय ते। द्रक्ष्यसि धनदोद्यानं रक्षितं यक्षराक्षसैः॥
Verse 23
न च ते तरसा कार्य: कुसुमावचय: स्वयम् । देवतानि हि मान्यानि पुरुषेण विशेषत:,वहाँ जाकर तुम जल्दीसे स्वयं ही उसके फूल न तोड़ने लगना। मनुष्योंको तो विशेषरूपसे देवताओंका सम्मान ही करना चाहिये
न च ते तरसा कार्यः कुसुमावचयः स्वयम्। देवतानि हि मान्यानि पुरुषेण विशेषतः॥
Verse 24
बलिहोमनमस्कारेैर्मन्त्रैक्ष भरतर्षभ । दैवतानि प्रसादं हि भक्त्या कुर्वन्ति भारत,भरतश्रेष्ठ! पूजा, होम, नमस्कार, मन्त्रजप तथा भक्तिभावसे देवता प्रसन्न होकर कृपा करते हैं
बलिहोमनमस्कारैर्मन्त्रैश्च भरतर्षभ। दैवतानि प्रसादं हि भक्त्या कुर्वन्ति भारत॥
Verse 25
मा तात साहसं कार्षी: स्वधर्मं परिपालय । स्वधर्मस्थ: परं धर्म बुध्यस्व गमयस्व च,तात! तुम दुःसाहस न कर बैठना, अपने धर्मका पालन करना, स्वधर्ममें स्थित रहकर तुम श्रेष्ठ धर्मको समझो और उसका पालन करो
मा तात साहसं कार्षीः स्वधर्मं परिपालय। स्वधर्मस्थः परं धर्मं बुध्यस्व गमयस्व च॥
Verse 26
न हि धर्ममविज्ञाय वृद्धाननुपसेव्य च । धर्मार्थी वेदितुं शक्यौ बृहस्पतिसमैरपि
न हि धर्ममविज्ञाय वृद्धाननुपसेव्य च। धर्मार्थौ वेदितुं शक्यौ बृहस्पतिसमैरपि॥
Verse 27
अधर्मो यत्र ध्माख्यो धर्मश्चाधर्मसंज्ञित: । स विज्ञेयो विभागेन यत्र मुहान्त्यबुद्धयः
अधर्मो यत्र धर्माख्यो धर्मश्चाधर्मसंज्ञितः। स विज्ञेयो विभागेन यत्र मुह्यन्त्यबुद्धयः॥
Verse 28
आचारसम्भवो धर्मों धर्मे वेदा: प्रतिष्ठिता: । वेदैर्यज्ञा: समुत्पन्ना यज्जैर्देवा: प्रतिष्ठिता:
वैशम्पायन उवाच—आचारसम्भवो धर्मो धर्मे वेदाः प्रतिष्ठिताः। वेदैर्यज्ञाः समुत्पन्ना यज्ञैर्देवाः प्रतिष्ठिताः॥
Verse 29
वेदाचारविधानोक्तिर्यज्नैर्धार्यन्ति देवता: । बृहस्पत्युशन:प्रोक्तैर्नयैर्धार्यन्ति मानवा:
वेदाचारविधानोक्तैर्यज्ञैर्धार्यन्ति देवताः। बृहस्पत्युशनःप्रोक्तैर्नयैर्धार्यन्ति मानवाः॥
Verse 30
पण्याकरवणिज्याभि: कृष्यागोजाविपोषणै: । विद्यया धार्यते सर्व धर्मरेतैद्विजातिभि:
पण्याकरवणिज्याभिः कृष्यागोजाविपोषणैः। विद्यया धार्यते सर्वं धर्मरेतैर्द्विजातिभिः॥
Verse 31
त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तिस््रो विद्या विजानताम् | ताभि: सम्यक् प्रयुक्ताभिलोंकयात्रा विधीयते
त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तिस्रो विद्या विजानताम्। ताभिः सम्यक्प्रयुक्ताभिर्लोकयात्रा विधीयते॥
Verse 32
सा चेद् धर्मकृता न स्यात् त्रयीधर्ममृते भुवि । दण्डनीतिमृते चापि निर्मर्यादमिदं भवेत्
सा चेद्धर्मकृता न स्यात् त्रयीधर्ममृते भुवि। दण्डनीतिमृते चापि निर्मर्यादमिदं भवेत्॥
Verse 33
वार्ताधर्मे ह्ुवर्तिन्यो विनश्येयुरिमा: प्रजा: । सुप्रवृत्तैस्त्रिभिह तिर्धर्म सूयन्ति वै प्रजा:
वैशम्पायन उवाच—वार्ताधर्मे ह्यवर्तिन्यो विनश्येयुरिमाः प्रजाः। सुप्रवृत्तैस्त्रिभिर्धर्मैः सूयन्ति वै प्रजाः॥
Verse 34
द्विजातीनामृतं धर्मो होकश्चैवैकलक्षण: । यज्ञाध्ययनदानानि त्रयः साधारणा: स्मृता:
द्विजातीनामृतं धर्मो लोकश्चैवैकलक्षणः। यज्ञाध्ययनदानानि त्रयः साधारणाः स्मृताः॥
Verse 35
याजनाध्यापन विदप्रे धर्मश्नैव प्रतिग्रह: । पालन क्षत्रियाणां वै वैश्यधर्मश्ष पोषणम्
याजनाध्यापनवृत्तिश्च प्रतिग्रहश्चैव धर्मशः। पालनं क्षत्रियाणां वै वैश्यधर्मश्च पोषणम्॥
Verse 36
शुश्रूषा च द्विजातीनां शूद्राणां धर्म उच्यते । भैक्ष्यहोमव्रतैहीनास्तथैव गुरुवासिता:
शुश्रूषा च द्विजातीनां शूद्राणां धर्म उच्यते। भैक्ष्यहोमव्रतैर्हीनास्तथैव गुरुवासिताः॥
Verse 37
क्षत्रधर्मो5त्र कौन्तेय तव धर्मोउत्र रक्षणम् | स्वधर्म प्रतिपद्यस्व विनीतो नियतेन्द्रिय:
क्षत्रधर्मोऽत्र कौन्तेय तव धर्मोऽत्र रक्षणम्। स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व विनीतो नियतेन्द्रियः॥
Verse 38
वृद्ध: सम्मन्त्रय सद्धिश्व बुद्धिमद्धि: श्रुतान्वितै: । आस्थित: शास्ति दण्डेन व्यसनी परिभूयते
वैशम्पायन उवाच—वृद्धैः सत्पुरुषैर्बुद्धिमद्भिः श्रुतान्वितैः सह सम्मन्त्र्य, तेषां मार्गे दृढमास्थितो राजा दण्डनीत्या शास्ति; व्यसनेष्वासक्तस्तु नृपो परिभूयते।
Verse 39
निग्रहानुग्रहैः सम्यग् यदा राजा प्रवर्तते । तदा भवन्ति लोकस्य मर्यादा: सुव्यवस्थिता:
निग्रहानुग्रहैः सम्यग् यदा राजा प्रवर्तते । तदा भवन्ति लोकस्य मर्यादाः सुव्यवस्थिताः ॥
Verse 40
तस्माद् देशे च दुर्गे च शत्रुमित्रबलेषु च । नित्यं चारेण बोद्धव्यं स्थान वृद्धि: क्षयस्तथा
तस्माद् देशे च दुर्गे च शत्रुमित्रबलेषु च । नित्यं चारेण बोद्धव्यं स्थानवृद्धिः क्षयस्तथा ॥
Verse 41
रज्ञामुपायश्चारश्न बुद्धिमन्त्रपराक्रमा: । निग्रहप्रग्रहौ चैव दाक्ष्यं वै कार्यसाधकम्
राज्ञामुपायाश्चाराश्च बुद्धिमन्त्रपराक्रमाः । निग्रहप्रग्रहौ चैव दाक्ष्यं वै कार्यसाधकम् ॥
Verse 42
साम, दान, दण्ड, भेद--ये चार उपाय, गुप्तचर, उत्तम बुद्धि, सुरक्षित मन्त्रणा, पराक्रम, निग्रह, अनुग्रह और चतुरता--ये राजाओंके लिये कार्य-सिद्धिके साधन हैं ।।
साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनोपेक्षणेन च । साधनीयानि कर्माणि समासव्यासयोगतः ॥
Verse 43
मन्त्रमूला नया: सर्वे चाराश्न भरतर्षभ । सुमन्त्रितेन या सिद्धिस्तां द्विजै:ः सह मन्त्रयेत्
वैशम्पायन उवाच—भरतर्षभ! सर्वे नयाः चाराश्च मन्त्र-मूलाः। सुमन्त्रितेन या सिद्धिः, तां भरतश्रेष्ठ! द्विजैः सह गुह्यं मन्त्रयेत्॥
Verse 44
स्त्रिया मूढेन बालेन लुब्धेन लघुनापि वा । न मन्त्रयीत गुह्मानि येषु चोन््मादलक्षणम्
स्त्रिया मूढेन बालेन लुब्धेन लघुनापि वा। न मन्त्रयीत गुह्यानि येषु चोन्मादलक्षणम्॥
Verse 45
मन्त्रयेत् सह विद्वद्धिः शक्तै: कर्माणि कारयेत् । स्निग्धैश्व नीतिविन्यासान् मूर्खान् सर्वत्र वर्जयेत्
मन्त्रयेत् सह विद्वद्भिः शक्तैः कर्माणि कारयेत्। स्निग्धैश्च नीतिविन्यासान् मूर्खान् सर्वत्र वर्जयेत्॥
Verse 46
धार्मिकान् धर्मकार्येषु अर्थकार्येषु पण्डितान् । सत्रीषु क्लीबान् नियुज्जीत क्रूरान् क्रूरेषु कर्मसु
धार्मिकान् धर्मकार्येषु अर्थकार्येषु पण्डितान्। स्त्रीषु क्लीबान् नियुञ्जीत क्रूरान् क्रूरेषु कर्मसु॥
Verse 47
स्वेभ्यश्चैव परेभ्यश्व कार्याकार्यसमुद्धवा । बुद्धि: कर्मसु विज्ञेया रिपूणां च बलाबलम्
स्वेभ्यश्चैव परेभ्यश्च कार्याकार्यसमुद्भवा। बुद्धिः कर्मसु विज्ञेया रिपूणां च बलाबलम्॥
Verse 48
बुद्धया स्वप्रतिपन्नेषु कुर्यात् साधुष्वनुग्रहम् । निग्रहं चाप्यशिष्टेषु निर्मर्यादेषु कारयेत्
बुद्ध्या स्वप्रतिपन्नेषु कुर्यात् साधुष्वनुग्रहम् । निग्रहं चाप्यशिष्टेषु निर्मर्यादेषु कारयेत् ॥
Verse 49
निग्रहे प्रग्रहे सम्यग् यदा राजा प्रवर्तते । तदा भवति लोकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता,जब राजा निग्रह और अनुग्रहमें ठीक तौरसे प्रवृत्त होता है, तभी लोककी मर्यादा सुरक्षित रहती है
निग्रहे प्रग्रहे सम्यग् यदा राजा प्रवर्तते । तदा भवति लोकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता ॥
Verse 50
एष ते5भिहित: पार्थ घोरो धर्मो दुरन्वय: । त॑ स्वधर्मविभागेन विनयस्थोडनुपालय
एष तेऽभिहितः पार्थ घोरो धर्मो दुरन्वयः । तं स्वधर्मविभागेन विनयस्थोऽनुपालय ॥
Verse 51
तपोधर्मदमेज्याभिरविप्रा यान्ति यथा दिवम् | दानातिथ्यक्रियाधर्मर्यान्ति वैश्याश्व सद्गतिम्
तपोधर्मदमेज्याभिरविप्रा यान्ति यथा दिवम् । दानातिथ्यक्रियाधर्मैर्यान्ति वैश्याश्च सद्गतिम् ॥
Verse 52
क्षत्र याति तथा स्वर्ग भुवि निग्रहपालनै: । सम्यक् प्रणीतदण्डा हि कामद्वेषविवर्जिता: । अलुब्धा विगतक्रोधा: सतां यान्ति सलोकताम्
क्षत्रो याति तथा स्वर्गं भुवि निग्रहपालनैः । सम्यक् प्रणीतदण्डा हि कामद्वेषविवर्जिताः । अलुब्धा विगतक्रोधाः सतां यान्ति सलोकताम् ॥
Verse 149
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत लोमशतीर्थयात्राके प्रसंगमें कदलीवनके भीतर हनुमानजी और भीमसेनका संवादविषयक एक सौ उनचासवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि लोमशतीर्थयात्राप्रसङ्गे कदलीवनान्तर्गतं हनूमद्भीमसेनसंवादवर्णनं नाम एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 150
जैसे तपस्या, धर्म, इन्द्रिय-संयम और यज्ञानुष्ठानके द्वारा ब्राह्मण उत्तम लोकमें जाते हैं तथा जिस प्रकार वैश्य दान और आतिथ्यरूप धर्मोसे उत्तम गति प्राप्त कर लेते हैं, उसी प्रकार इस लोकमें निग्रह और अनुग्रहके यथोचित प्रयोगसे क्षत्रिय स्वर्गलोकमें जाता है। जिनके द्वारा दण्डनीतिका उचित रीतिसे प्रयोग किया जाता है, जो राग-द्वेषसे रहित, लोभशून्य तथा क्रोधहीन हैं; वे क्षत्रिय सत्पुरुषोंको प्राप्त होनेवाले लोकोंमें जाते हैं ।। इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां हनुमद्धीमसेनसंवादे पज्चाशदधिकशततमो<ध्याय:
वैशम्पायन उवाच—यथा तपसा धर्मेण इन्द्रियनिग्रहेण यज्ञानुष्ठानेन च ब्राह्मणाः परमान् लोकान् यान्ति, यथा च वैश्याः दानातिथ्यधर्माभ्यां श्रेष्ठां गतिं प्राप्नुवन्ति, तथा क्षत्रियोऽपि लोकेऽस्मिन् निग्रहानुग्रहयोः यथोचितप्रयोगेण स्वर्गलोकं गच्छति। ये दण्डनीतिं सम्यग् यथाविधि प्रयुञ्जते, रागद्वेषवर्जिताः, लोभशून्याः, क्रोधहीनाश्च—ते क्षत्रियाः सत्पुरुषगम्यान् लोकान् प्राप्नुवन्ति। इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां हनूमद्भीमसेनसंवादे पञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः।
The implicit dilemma concerns approaching a guarded, sovereign-controlled sacred resource: personal desire or initiative must be reconciled with the moral requirement of permission, identification, and respect for custodial authority.
The passage models procedural ethics: before action in contested or protected spaces, one should disclose identity, clarify purpose, and recognize jurisdiction—reducing conflict through transparent inquiry.
No explicit phalaśruti appears in these verses; the chapter’s function is primarily narrative staging and ethical framing, preparing subsequent developments rather than offering a stated merit formula.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.