Adhyaya 132
Aṣṭāvakra–Kahoda Upākhyāna: Śvetaketu’s Āśrama, Sarasvatī, and the Origin of Aṣṭāvakra
Upa-parva: Tīrtha-yātrā / Lomasha-kathā-prasaṅga (Aṣṭāvakra–Śvetaketu Upākhyāna Context)
Lomasha directs Yudhiṣṭhira to the sacred and fruitful āśrama of the renowned mantra-knower Śvetaketu Auḍḍālaki. The chapter notes Śvetaketu’s direct vision of Sarasvatī in human form, linking the episode to vāk (speech) and brahmavidyā (sacred knowledge). It then situates Śvetaketu alongside Aṣṭāvakra (son of Kahoda) as maternal relatives, and recalls their entry into King Janaka of Videha’s yajña arena, where they confront the famed disputant Bandi. Prompted by Yudhiṣṭhira’s inquiry, Lomasha narrates Kahoda’s formation as Uddālaka’s disciplined student and his marriage to Uddālaka’s daughter Sujātā. While Kahoda studies, the unborn child admonishes his father’s recitation; the offended sage curses the fetus to be ‘crooked in eight ways,’ resulting in Aṣṭāvakra’s distinctive body at birth. Sujātā, distressed by poverty late in pregnancy, urges Kahoda to seek wealth; he goes to Janaka and is defeated in debate, being cast into the waters by Bandi. Uddālaka instructs Sujātā to conceal this from the child. Years later, a domestic incident with Śvetaketu triggers Aṣṭāvakra’s discovery of the truth; he resolves, with Śvetaketu, to attend Janaka’s yajña—where learned disputation and the recovery of familial honor become the narrative’s immediate horizon.
Chapter Arc: तीर्थयात्रा के प्रसंग में लोमश ऋषि धर्म की कसौटी पर खरे उतरे राजा उशीनर की कथा उठाते हैं—एक भयभीत कबूतर शरण माँगता है और उसके पीछे भूखा बाज न्याय की माँग लेकर आ खड़ा होता है। → बाज कहता है कि क्षुधा से पीड़ित उसका ‘विहित भक्षण’ रोका जा रहा है; राजा धर्म-लोभ में आकर यदि उसे रोकेगा तो स्वयं धर्म से च्युत होगा। राजा प्रत्युत्तर देता है कि शरणागत की रक्षा परम धर्म है—कबूतर भयार्त है, अतः उसे लौटाना अधर्म होगा। दोनों धर्मों—अहिंसा/शरणागति और जीविका/प्रकृति-धर्म—का टकराव तीखा होता जाता है। → बाज शर्त रखता है: यदि राजा को कबूतर से स्नेह है तो कबूतर के बराबर तौल कर अपना मांस काटकर दे। राजा अपने शरीर का मांस निकाल-निकाल कर तराजू पर रखता है, पर कबूतर का पलड़ा भारी ही रहता है—अंततः राजा स्वयं को ही तराजू पर रख देने को प्रस्तुत होता है, पूर्ण आत्म-त्याग के शिखर पर पहुँचकर। → तभी बाज और कबूतर अपना दिव्य रूप प्रकट करते हैं—बाज इन्द्र है और कबूतर अग्नि (हव्यवाहन)। वे कहते हैं कि वे धर्म की परीक्षा लेने आए थे; राजा उशीनर की शरणागत-रक्षा और आत्म-त्याग से प्रसन्न होकर उसे दिव्य लोक/सदन का दर्शन कराते हैं और उसकी कीर्ति को अमर बताते हैं।
Shlokas
Verse 1
हि आय न () है > 'प्रभास' की जगह 'हाटक' पाठभेद भी मिलता है। एकत्रिशदाधिकशततमो< ध्याय: राजा उशीनरद्वारा बाजको अपने शरीरका मांस देकर शरणमें आये हुए कबूतरके प्राणोंकी रक्षा करना श्येन उवाच धर्मात्मानं त्वाहुरेकं सर्वे राजन् महीक्षित: । सर्वधर्मविरुद्ध त्वं कस्मात् कर्म चिकीर्षसि
श्येन उवाच—राजन्, सर्वे महीक्षितः त्वाम् एवैकं धर्मात्मानम् आहुः। कथं त्वं सर्वधर्मविरुद्धं कर्म चिकीर्षसि? अहं क्षुधा पीड्यमानः; अयं कपोतः ममाहारत्वेन नियतः। धर्मलोभेनैनं मा रक्षीः। सत्यं हि, शरणं दत्त्वा त्वमेव धर्मं परित्यक्तवान्।
Verse 2
विहितं भक्षणं राजन् पीड्यमानस्य मे क्षुधा । मा रक्षीर्धर्मलो भेन धर्ममुत्सृष्टवानसि
श्येन उवाच—राजन्, मे क्षुधा पीड्यमानस्य विहितं भक्षणम्। अयं कपोतः ममाहारः नियतः। धर्मलोभेनैनं मा रक्षीः; एवमुत्सृष्टवान् असि धर्मम्।
Verse 3
राजोवाच संत्रस्तरूपस्त्राणार्थी त्वत्तो भीतो महाद्विज । मत्सकाशमनुप्राप्त: प्राणगृध्नुर॒यं द्विज:
राजोवाच—सन्त्रस्तरूपः त्राणार्थी त्वत्तो भीतः महाद्विज, मत्सकाशम् अनुप्राप्तः प्राणगृध्नुरयं द्विजः।
Verse 4
एवमभ्यागतस्थेह कपोतस्या भयार्थिन: । अप्रदाने परं धर्म कथं श्येन न पश्यसि
एवम् अभ्यागतस्थेह कपोतस्याभयार्थिनः। अप्रदाने परो धर्मः कथं श्येन न पश्यसि॥
Verse 5
प्रस्पन्दमान: सम्भ्रान्त: कपोत: श्येन लक्ष्यते । मत्सकाशं जीवितार्थी तस्य त्यागो विगर्हित:
प्रस्पन्दमानः सम्भ्रान्तः कपोतः श्येन लक्ष्यते। मत्सकाशं जीवितार्थी तस्य त्यागो विगर्हितः॥
Verse 6
यो हि कश्रिद् द्विजान् हन्याद् गां वा लोकस्य मातरम् । शरणागतं च त्यजते तुल्यं तेषां हि पातकम्
श्येन उवाच—यो हि कश्चिद् द्विजान् हन्याद् गां वा लोकस्य मातरम् । शरणागतं च त्यजते तुल्यं तेषां हि पातकम् ॥ पश्यैतं दीनकपोतं भयवेपथुसमाकुलम्; प्राणरक्षणहेतोर्हि मम शरणमुपागतः। एवंस्थितं परित्यक्तुं महद् दोषकरं नृप ॥
Verse 7
श्येन उवाच आहारात् सर्वभूतानि सम्भवन्ति महीपते | आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तव:
श्येन उवाच—आहारात् सर्वभूतानि सम्भवन्ति महीपते । आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः ॥
Verse 8
शक््यते दुस्त्यजे<प्यर्थे चिररात्राय जीवितुम् । न तु भोजनमुत्सृज्य शक्यं वर्तयितुं चिरम्
शक्यते दुस्त्यजेऽप्यर्थे चिररात्राय जीवितुम् । न तु भोजनमुत्सृज्य शक्यं वर्तयितुं चिरम् ॥
Verse 9
भक्ष्याद् वियोजितस्याद्य मम प्राणा विशाम्पते । विसृज्य कायमेष्यन्ति पन्थानमकुतोभयम्
भक्ष्याद् वियोजितस्याद्य मम प्राणा विशाम्पते । विसृज्य कायमेष्यन्ति पन्थानमकुतोभयम् ॥
Verse 10
प्रमृते मयि धर्मात्मन् पुत्रदारादि नड्क्ष्यति | रक्षमाण: कपोतं त्वं बहून् प्राणान् न रक्षसि
प्रमृते मयि धर्मात्मन् पुत्रदारादि नङ्क्ष्यति । रक्षमाणः कपोतं त्वं बहून् प्राणान् न रक्षसि ॥
Verse 11
धर्म यो बाधते धर्मो न स धर्म: कुधर्म तत् अविरोधात् तु यो धर्म: स धर्म: सत्यविक्रम
श्येन उवाच—यो धर्मो धर्मं बाधते, न स धर्मः; स कुधर्म एव। अविरोधात् तु यो धर्मः स एव धर्मः, सत्यविक्रम।
Verse 12
सत्यपराक्रमी नरेश! जो धर्म दूसरे धर्मका बाधक हो वह धर्म नहीं, कुधर्म है। जो दूसरे किसी धर्मका विरोध न करके प्रतिष्ठित होता है वही वास्तविक धर्म है ।।
सत्यपराक्रमिन् नरेश! यो धर्मोऽन्यं धर्मं बाधते न स धर्मः, स कुधर्मः। योऽन्यधर्मविरोधं विना प्रतिष्ठते स एव धर्मः। विरोधिषु महीपाल! निश्चित्य गुरुलाघवम्। न बाधा विद्यते यत्र तं धर्मं समुपाचरेत्॥
Verse 13
गुरुलाघवमादाय धर्माधर्मविनिश्चये । यतो भूयांस्ततो राजन् कुरुष्व धर्मनिश्चयम्
गुरुलाघवमादाय धर्माधर्मविनिश्चये। यतो भूयांस्ततो राजन् कुरुष्व धर्मनिश्चयम्॥
Verse 14
राजोवाच बहुकल्याणसंयुक्तं भाषसे विहगोत्तम | सुपर्ण: पक्षिराट् किं त्वं धर्मज्ञश्नास्यसंशयम्
राजोवाच—बहुकल्याणसंयुक्तं भाषसे विहगोत्तम। सुपर्णः पक्षिराट् किं त्वं? धर्मज्ञोऽस्यसंशयम्॥
Verse 15
तथा हि धर्मसंयुक्तं बहु चित्र च भाषसे । न ते>स्त्यविदितं किंचिदिति त्वां लक्षयाम्पहम्
तथा हि धर्मसंयुक्तं बहुचित्रं च भाषसे। न तेऽस्त्यविदितं किंचिदिति त्वां लक्षयाम्यहम्॥
Verse 16
शरणैषिपरित्यागं कथं साध्विति मन्यसे । आहारार्थ समारम्भस्तव चायं॑ विहंगम
श्येन उवाच—शरणैषिणः परित्यागं कथं साध्विति मन्यसे? आहारार्थः समारम्भस्तव चायं विहङ्गम॥
Verse 17
तो भी तुम शरणागतके त्यागको कैसे अच्छा मानते हो? यह मेरी समझमें नहीं आता। विहंगम! वास्तवमें तुम्हारा यह उद्योग केवल भोजन प्राप्त करनेके लिये है ।।
श्येन उवाच—आहारोऽप्यन्यथा कर्तुं शक्यः, कपोतादपि चाधिकः। गोवृषो वा वराहो वा मृगो वा महिषोऽपि वा, त्वदर्थमद्य क्रियतां यच्चान्यदिह काङ्क्षसि। आहारार्थ एव तेऽयं समारम्भः; शरणैषिणः परित्यागं कथं साध्विति मन्यसे॥
Verse 18
श्येन उवाच न वराहं न चोक्षाणं न मृगान् विविधांस्तथा । भक्षयामि महाराज कि ममान्येन केनचित्
श्येन उवाच—न वराहं न चोक्षाणं न मृगान् विविधांस्तथा। भक्षयामि महाराज, किं ममान्येन केनचित्॥
Verse 19
बाज बोला--महाराज! मैं न सूअर खाऊँगा, न कोई उत्तम पशु और न भाँति-भाँतिके मृगोंका ही आहार करूँगा। दूसरी किसी वस्तुसे भी मुझे क्या लेना है? ।।
श्येन उवाच—यस्तु मे देवविहितो भक्ष्यः क्षत्रियपुङ्गव। तमुत्सृज महीपाल, कपोतमिममेव मे; न ममान्येन केनचित्॥
Verse 20
श्येन: कपोतानत्तीति स्थितिरेषा सनातनी । मा राजन् सारमज्ञात्वा कदलीस्कन्धमाश्रय
श्येन उवाच—श्येनः कपोतानत्तीति स्थितिरेषा सनातनी। मा राजन् सारमज्ञात्वा कदलीस्कन्धमाश्रय॥
Verse 21
राजोवाच राष्ट्र शिबीनामृद्धं वै ददानि तव खेचर । यं वा कामयसे कामं॑ श्येन सर्व ददानि ते
राजोवाच— राष्ट्रं शिबीनामृद्धं वै ददानि तव खेचर । यं वा कामयसे कामं श्येन सर्वं ददानि ते ॥
Verse 22
विनेम॑ पक्षिणं श्येन शरणार्थिनमागतम् । येनेम॑ वर्जयेथास्त्वं कर्मणा पक्षिसत्तम । तदाचक्ष्व करिष्यामि न हि दास्ये कपोतकम्
विनेमं पक्षिणं श्येन शरणार्थिनमागतम् । येनेमं वर्जयेथास्त्वं कर्मणा पक्षिसत्तम । तदाचक्ष्व करिष्यामि न हि दास्ये कपोतकम् ॥
Verse 23
श्येन उवाच उशीनर कपोते ते यदि स्नेहो नराधिप । आत्मनो मांसमुत्कृत्य कपोततुलया धृतम्
श्येन उवाच— उशीनर कपोते ते यदि स्नेहो नराधिप । आत्मनो मांसमुत्कृत्य कपोततुलया धृतम् ॥
Verse 24
यदा सम॑ कपोतेन तव मांसं नृपोत्तम | तदा देयं तु तन्महां सा मे तुष्टिर्भविष्यति
यदा समं कपोतेन तव मांसं नृपोत्तम । तदा देयं तु तन्मह्यं सा मे तुष्टिर्भविष्यति ॥
Verse 25
शरीरका मांस काटकर देना है हे कु * £ राजा अनुग्रहमिमं मन्ये श्येन यन्माभियाचसे । तस्मात् तेड्द्य प्रदास्यामि स्वमांसं तुलया धृतम्
राजोवाच— अनुग्रहमिमं मन्ये श्येन यन्मामभियाचसे । तस्मात् तेऽद्य प्रदास्यामि स्वमांसं तुलया धृतम् ॥
Verse 26
लोगमश उवाच उत्कृत्य स स्वयं मांसं राजा परमधर्मवित् | तोलयामास कौन्तेय कपोतेन सम॑ विभो
लोमश उवाच— ततः स राजा परमधर्मवित् स्वयमेवोत्कृत्य निजमांसं कपोतेन समं तुलयामास, हे कौन्तेय, हे विभो।
Verse 27
पुनश्चोत्कृत्य मांसानि राजा प्रादादुशीनर:
पुनश्च राजा उशीनरः स्वगात्रेभ्यः मांसानि समुत्कृत्य तुलायां न्यधात्; तथापि कपोतः परपुटे गुरुतरः सञ्जज्ञे। ततो भूयः भूयः स्वमांसं दत्त्वापि यदा समं नाभवत्, सर्वमांसं समुत्कृत्य अन्ते स्वयं तुलामारुरोह।
Verse 28
न विद्यते यदा मांसं कपोतेन सम॑ धृतम् । तत उत्कृत्तमांसोडसावारुरोह स्वयं तुलाम्
न विद्यते यदा मांसं कपोतेन समं धृतम् । ततः समुत्कृतमांसोऽसावारुरोह स्वयं तुलाम् ॥
Verse 29
श्येन उवाच इन्द्रोडहमस्मि धर्मज्ञ कपोतो हव्यवाडयम् । जिज्ञासमानोौ धर्म त्वां यज्ञवाटमुपागतौ
श्येन उवाच— इन्द्रोऽहमस्मि धर्मज्ञ, कपोतोऽयं हव्यवाहनः । जिज्ञासमानौ धर्मं त्वां यज्ञवाटमुपागतौ ॥
Verse 30
बाज बोला--धर्मज्ञ नरेश! मैं इन्द्र हूँ और यह कबूतर साक्षात् अग्निदेव हैं। हम दोनों आपके धर्मकी परीक्षा लेनेके लिये इस यज्ञशालामें आपके निकट आये थे ।।
श्येन उवाच— धर्मज्ञ नृपते, इन्द्रोऽहमस्मि, अयं च कपोतः साक्षादग्निर्हव्यवाहनः । आवां तव धर्मं परीक्षितुं यज्ञशालामुपागतौ । यत्ते मांसानि गात्रेभ्य उत्कृत्तानि विशाम्पते, एषा ते भास्वती कीर्तिर्लोकानभिभविष्यति ॥
Verse 31
यावल्लोके मनुष्यास्त्वां कथयिष्यन्ति पार्थिव । तावत् कीर्तिश्व लोकाश्च स्थास्यन्ति तव शाश्वता:,राजन! संसारके मनुष्य इस जगत्में जबतक आपकी चर्चा करेंगे, तबतक आपकी कीर्ति और सनातन लोक स्थिर रहेंगे
यावल्लोके मनुष्यास्त्वां कथयिष्यन्ति पार्थिव । तावत् कीर्तिश्च लोकाश्च स्थास्यन्ति तव शाश्वताः ॥
Verse 32
इत्येवमुक्त्वा राजानमारुरोह दिवं पुन: । उशीनरोअपि धर्मात्मा धर्मेणावृत्य रोदसी
इत्येवमुक्त्वा राजानमारुरोह दिवं पुनः । उशीनरोऽपि धर्मात्मा धर्मेणावृत्य रोदसी ॥
Verse 33
विभ्राजमानो वपुषाप्यारुरोह त्रिविष्टपम् । तदेतत् सदन राजन् राज्ञस्तस्य महात्मन:
विभ्राजमानो वपुषाप्यारुरोह त्रिविष्टपम् । तदेतत् सदनं राजन् राज्ञस्तस्य महात्मनः ॥
Verse 34
पश्यस्वैतन्मया सार्ध पुण्यं पापप्रमोचनम् । तत्र वै सततं देवा मुनयश्व॒ सनातना: । दृश्यन्ते ब्राह्मणै राजन् पुण्यवद्भिर्महात्मभि:
पश्यस्वैतन्मया सार्धं पुण्यं पापप्रमोचनम् । तत्र वै सततं देवा मुनयश्च सनातनाः । दृश्यन्ते ब्राह्मणै राजन् पुण्यवद्भिर्महात्मभिः ॥
Verse 131
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपवके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोमशतीर्थयात्राके प्रसंगमें श्येनकपोतीयोपाख्यानविषयक एक सौ इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्राप्रसङ्गे श्येनकपोतीयोपाख्याने एकत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः ॥
Verse 13131
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां श्येनकपोतीये एकत्रिंशदधिकशततमो< ध्याय:
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां श्येनकपोतीये एकत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।
Frequently Asked Questions
The dilemma centers on pursuing material support through high-stakes public debate: Kahoda seeks wealth for household security, but the institutional risks of disputation expose him to catastrophic loss, raising questions about means, prudence, and responsibility.
Speech and learning are ethically charged: knowledge requires humility, and words—whether admonition, recitation, or curse—shape destinies; therefore disciplined study and measured speech are presented as safeguards against avoidable harm.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the chapter functions as contextual meta-instruction by embedding moral causality within biography, positioning the episode as an interpretive lens for dharma, debate culture, and restorative action.