
Kirmīra-rākṣasa-saṃgamaḥ (Encounter and Slaying of Kirmīra) | किर्मीरेण सह भीमसेनसमागमः
Upa-parva: Kirmīra-vadha (Episode within Āraṇyaka-parva)
Dhṛtarāṣṭra requests a detailed account of Kirmīra’s death, and Vidura narrates the Pandavas’ nocturnal arrival at the Kāmyaka forest after exile begins. A formidable rākṣasa manifests with terrifying sound, wind, and illusion, causing ecological panic and frightening Draupadī; Dhaumya neutralizes the illusory display with rakṣoghna mantras. Yudhiṣṭhira then initiates formal inquiry (identity, affiliation, purpose), to which the rākṣasa identifies himself as Kirmīra, brother of Baka, and announces predatory intent and a long-standing vendetta against Bhīma, referencing earlier rākṣasa deaths (Baka, Hiḍimba) and Draupadī’s abduction context as grievance markers. Bhīma prevents Arjuna from taking the lead and engages Kirmīra directly; after exchanges involving firebrand, trees, stones, grappling, and escalating bodily force, Bhīma exhausts and restrains the rākṣasa, then kills him through overpowering close-quarters compression. The forest is rendered ‘safe’ (niṣkaṇṭaka), the Pandavas praise Bhīma, and they proceed toward Dvaita forest; Vaiśaṃpāyana closes by noting Dhṛtarāṣṭra’s reflective distress upon hearing the report.
Chapter Arc: वन-निर्वासन में पड़े पाण्डवों की ओर मित्र-राजाओं का क्रोध और करुणा एक साथ उमड़ पड़ते हैं; वे अधर्म से छीने गये राज्य का समाचार सुनकर वन में उन्हें देखने निकल पड़ते हैं। → धृष्टद्युम्न, धृष्टकेतु और केकय-वीर पाण्डवों के दुःख से क्षुब्ध होकर धृतराष्ट्र-पुत्रों की निन्दा करते हैं और प्रतिशोध/युद्ध का आग्रह उठाते हैं—‘अब क्या किया जाये?’ यह प्रश्न सभा-सा बनकर वन में गूँजता है। → धृष्टद्युम्न का उग्र संकल्प—रामकृष्ण (बलराम-कृष्ण) के आश्रय से अजेय होकर द्रोण-वध, शिखण्डी द्वारा भीष्म-निग्रह आदि भविष्य-युद्ध की प्रतिज्ञाएँ—और उसी क्षण केशव का मध्यस्थ वचन, जो आवेग को नीति में ढाल देता है। → केशव मित्रों के उत्साह को संयमित कर पाण्डवों के दीर्घ-धैर्य, समय-पालन और धर्मसम्मत प्रतिकार की दिशा दिखाते हैं; वन-जीवन की कठोरता, तप, और पूर्व-घटनाओं (भीम का विष-प्रसंग, राक्षस-वध, वामन-त्रिविक्रम आदि) के स्मरण से पाण्डवों की रक्षा-रेखा और भाग्य-रेखा स्पष्ट होती है। → मित्र-राजाओं का युद्धोन्माद शांत तो होता है, पर प्रतिज्ञाओं की ज्वाला भीतर सुलगती रहती है—आगामी समय में यही संकल्प कुरुक्षेत्र की ओर कैसे बढ़ेगा?
Verse 1
हि आह न (0) है 7 7 - दोनों भुजाओंको दोनों ओर फैलानेपर एक हाथकी अँगुलियोंके सिरेसे दूसरे हाथकी अँगुलियोंके सिरेतक जितनी दूरी होती है
वैशम्पायन उवाच— जनमेजय, भोजाः श्रुत्वा पाण्डवान् दुःखसंतप्तान् नगरात् प्रव्रजितान् महावनं गतान्; वृष्णयश्चान्धकैः सह तान् द्रष्टुं महावनं जग्मुः ॥
Verse 2
पाञज्चालस्य च दायादो धृष्टकेतुश्न चेदिप: । केकयाश्व महावीर्या भ्रातरो लोकविश्रुता:
पाञ्चालस्य च दायादो धृष्टद्युम्नश्च वीर्यवान् । धृष्टकेतुश्चेदिराजः केकयाश्च महावीर्याः भ्रातरः लोकविश्रुताः ॥
Verse 3
बने द्रष्टं ययु: पार्थान् क्रोधामर्षसमन्विता: । गर्हयन्तो धार्तराष्ट्रानू कि कुर्म इति चाब्रुवन्
बने द्रष्टुं ययुः पार्थान् क्रोधामर्षसमन्विताः । गर्हयन्तो धार्तराष्ट्रान् “किं कुर्म” इति चाब्रुवन् ॥
Verse 4
वासुदेवं पुरस्कृत्य सर्वे ते क्षत्रियर्षभा: । परिवार्योपविविशुर्धर्मराजं युधिष्ठिरम् । अभिवाद्य कुरुश्रेष्ठ विषण्ण: केशवो<ब्रवीत्
वासुदेवं पुरस्कृत्य सर्वे ते क्षत्रियर्षभाः । परिवार्योपविविशुर्धर्मराजं युधिष्ठिरम् । अभिवाद्य कुरुश्रेष्ठं विषण्णः केशवोऽब्रवीत् ॥
Verse 5
वायुदेव उवाच दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्न दुरात्मन: । दुःशासनचतुर्थानां भूमि: पास्यति शोणितम्
वायुदेव उवाच—दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्च दुरात्मनः । दुःशासनचतुर्थानां भूमिः पास्यति शोणितम् ॥
Verse 6
एतान् निहत्य समरे ये च तस्य पदानुगा: । तांश्व सर्वान् विनिर्जित्य सहितान् सनराधिपान्
एतान् निहत्य समरे ये च तस्य पदानुगाः । तांश्च सर्वान् विनिर्जित्य सहितान् सनराधिपान् ॥
Verse 7
ततः सर्वेडभिषिज्चामो धर्मराजं युधिष्ठिरम् । निकृत्योपचरन् वध्य एष धर्म: सनातन:
ततः सर्वेऽभिषिञ्चामो धर्मराजं युधिष्ठिरम् । निकृत्योपचरन् वध्य एष धर्मः सनातनः ॥
Verse 8
वैशग्पायन उवाच पार्थानामभिषड्लेण तथा क्रुद्धं जनार्दनम् । अर्जुन: शमयामास दिथक्षन्तमिव प्रजा:
वैशम्पायन उवाच—पार्थानामभिषङ्गेण तथा क्रुद्धं जनार्दनम् । अर्जुनः शमयामास दिधक्षन्तमिव प्रजाः ॥
Verse 9
संक्रुद्धं केशवं दृष्टवा पूर्वदेहेषु फाल्गुन: । कीर्तयामास कर्माणि सत्यकीर्तेर्महात्मन:
संक्रुद्धं केशवं दृष्ट्वा पूर्वदेहेषु फाल्गुनः । कीर्तयामास कर्माणि सत्यकीर्तेर्महात्मनः ॥
Verse 10
पुरुषस्याप्रमेयस्य सत्यस्थामिततेजस: । प्रजापतिपतेरविष्णोलॉकनाथस्य धीमत:
पुरुषस्याप्रमेयस्य सत्यस्थामिततेजसः । प्रजापतिपतेरविष्णोर्लोकनाथस्य धीमतः ॥ भगवान् श्रीकृष्णोऽन्तर्यामी अप्रमेयः सत्यस्वरूपोऽमिततेजाः प्रजापतिपतिः सर्वलोकपालकः परमधीमान् श्रीविष्णुरेव—इत्यर्जुनस्तं स्तुतवान् ॥
Verse 11
अजुन उवाच दश वर्षसहस्राणि यत्रसायंगृहो मुनि: । व्यचरस्त्वं पुरा कृष्ण पर्वते गन्धमादने
अर्जुन उवाच—दश वर्षसहस्राणि यत्रसायंगृहो मुनिः । व्यचरस्त्वं पुरा कृष्ण पर्वते गन्धमादने ॥ अर्थात् नारायणर्षिरूपेण तत्र निवासं कृतवानसि ।
Verse 12
दश वर्षसहस्त्राणि दश वर्षशतानि च । पुष्करेष्ववस: कृष्ण त्वमपो भक्षयन् पुरा,सच्चिदानन्दस्वरूप श्रीकृष्ण! पूर्वकालमें कभी इस धराधाममें अवतीर्ण हो आपने ग्यारह हजार वर्षो-तक केवल जल पीकर रहते हुए पुष्करतीर्थमें निवास किया है इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्व णि द्रौपद्याश्वासने द्वादशो5ध्याय: ।।
दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च । पुष्करेष्ववसः कृष्ण त्वमपो भक्षयन् पुरा ॥
Verse 13
ऊर्ध्वबाहुर्विशालायां बदर्या मधुसूदन । अतिष्ठ एकपादेन वायुभक्ष: शतं समा:,मधुसूदन! आप विशालापुरीके बदरिकाश्रममें दोनों भुजाएँ ऊपर उठाये केवल वायुका आहार करते हुए सौ वर्षोतक एक पैरसे खड़े रहे हैं
ऊर्ध्वबाहुर्विशालायां बदर्यां मधुसूदन । अतिष्ठ एकपादेन वायुभक्षः शतं समाः ॥
Verse 14
अवकृष्टोत्तरासड्र: कृशो धमनिसंततः । आसी: कृष्ण सरस्वत्यां सत्रे द्वादशवार्षिके
अवकृष्टोत्तरासङ्गः कृशो धमनिसंततः । आसीः कृष्ण सरस्वत्यां सत्रे द्वादशवार्षिके ॥
Verse 15
प्रभासमप्यथासाद्य तीर्थ पुण्यजनोचितम् । तथा कृष्ण महातेजा दिव्यं वर्षमहस्रकम्
अर्जुन उवाच— प्रभासमप्यथासाद्य तीर्थं पुण्यजनोचितम् । तथा कृष्ण महातेजा दिव्यं वर्षसहस्रकम् । गोविन्द! त्वं पुण्यात्मा पुरुषनिवासयोग्ये प्रभासतीर्थे गत्वा लोकान् तपसि प्रवर्तयितुं शौचसन्तोषादिनियमेषु स्थितः, महातेजस्विना रूपेणैकपादेन दिव्यवर्षसहस्रं तस्थिवान् । एतत्सर्वं मे भगवता व्यासेन कथितम् ॥
Verse 16
अतिष्ठस्त्वमथैकेन पादेन नियमस्थित: । लोवप्रवृत्तिहेतुस्त्वमिति व्यासो ममाब्रवीत्
अर्जुन उवाच— अतिष्ठस्त्वमथैकेन पादेन नियमस्थितः । लोकप्रवृत्तिहेतुस्त्वमिति व्यासो ममाब्रवीत् ॥ गोविन्द! त्वं पुण्यात्मा पुरुषनिवासयोग्ये प्रभासतीर्थे गत्वा लोकान् तपसि प्रवर्तयितुं शौचसन्तोषादिनियमेषु स्थितः, महातेजस्विना रूपेणैकपादेन दिव्यवर्षसहस्रं तस्थिवान्; इति सर्वं मे व्यासेन कथितम् ॥
Verse 17
क्षेत्रज्ञ: सर्वभूतानामादिरन्तश्न केशव । निधानं तपसां कृष्ण यज्ञस्त्वं च सनातन:,केशव! आप क्षेत्रज्ञ (सबके आत्मा), सम्पूर्ण भूतोंक आदि और अन्त, तपस्याके अधिष्ठान, यज्ञ और सनातन पुरुष हैं
अर्जुन उवाच— क्षेत्रज्ञः सर्वभूतानामादिरन्तश्च केशव । निधानं तपसां कृष्ण यज्ञस्त्वं च सनातनः ॥
Verse 18
निहत्य नरकं॑ भौममाहृत्य मणिकुण्डले । प्रथमोत्पतितं कृष्ण मेध्यमश्वमवासृज:
अर्जुन उवाच— निहत्य नरकं भौममाहृत्य मणिकुण्डले । प्रथमोत्पतितं कृष्ण मेध्यमश्वमवासृजः ॥
Verse 19
कृत्वा तत् कर्म लोकानामृषभ: सर्वलोकजित् । अवधीस्त्वं रणे सर्वान् समेतान् दैत्यदानवान्
अर्जुन उवाच— कृत्वा तत्कर्म लोकानामृषभः सर्वलोकजित् । अवधीस्त्वं रणे सर्वान् समेतान् दैत्यदानवान् ॥
Verse 20
ततः: सर्वेश्वरत्वं च सम्प्रदाय शचीपते: । मानुषेषु महाबाहो प्रादुर्भूतोईसि केशव,महाबाहु केशव! तदनन्तर शचीपतिको सर्वेश्वर-पद प्रदान करके आप इस समय मनुष्योंमें प्रकट हुए हैं
ततः शचीपतेः सर्वेश्वरत्वं सम्प्रदाय, महाबाहो केशव, इदानीं मानुषेषु प्रादुर्भूतोऽसि।
Verse 21
स त्वं नारायणो भूत्वा हरिरासी: परंतप । ब्रह्मा सोमश्च सूर्यक्ष धर्मों धाता यमोडनल:
स त्वं नारायणो भूत्वा हरिरासीः परंतप। ब्रह्मा सोमश्च सूर्यश्च धर्मो धाता यमोऽनलः॥
Verse 22
वायुर्वैश्रवणो रुद्र: काल: खं पृथिवी दिश: । अजकश्षराचरगुरु: स्रष्टा त्वं पुरुषोत्तम
वायुर्वैश्रवणो रुद्रः कालः खं पृथिवी दिशः। अजः क्षराचरगुरुः स्रष्टा त्वं पुरुषोत्तम॥
Verse 23
परायणं देवमूर्धा क्रतुभिर्मधुसूदन । अयजो भूरितेजा वै कृष्ण चैत्ररथे वने,मधुसूदन श्रीकृष्ण! आपने चैत्ररथवनमें अनेक यज्ञोंका अनुष्ठान किया है। आप सबके उत्तम आश्रय, देवशिरोमणि और महातेजस्वी हैं
परायणं देवमूर्धा क्रतुभिर्मधुसूदन। अयजो भूरितेजा वै कृष्ण चैत्ररथे वने॥
Verse 24
शतं शतसहस्त्राणि सुवर्णस्य जनार्दन | एकैकस्मिंस्तदा यज्ञे परिपूर्णानि भागश:,जनार्दन! उस समय आपने प्रत्येक यज्ञमें पृथक्ू-पृथक् एक-एक करोड़ स्वर्णमुद्राएँ दक्षिणाके रूपमें दीं
शतं शतसहस्राणि सुवर्णस्य जनार्दन। एकैकस्मिंस्तदा यज्ञे परिपूर्णानि भागशः॥
Verse 25
अदितेरपि पुत्रत्वमेत्य यादवनन्दन । त्वं विष्णुरिति विख्यात इन्द्रादवरजो विभु:,यदुनन्दन! आप अदितिके पुत्र हो, इन्द्रके छोटे भाई होकर सर्वव्यापी विष्णुके नामसे विख्यात हैं
अर्जुन उवाच—यदवनन्दन! अदितेरपि पुत्रत्वमेत्य त्वम् इन्द्रादवरजो विभुः विष्णुरिति विख्यातः।
Verse 26
शिशुर्भूत्वा दिवं खं च पृथिवीं च परंतप । त्रिभिविक्रमणै: कृष्ण क्रान्तवानसि तेजसा
अर्जुन उवाच—परन्तप! कृष्ण! शिशुर्भूत्वा त्रिभिर्विक्रमणैर्दिवं खं च पृथिवीं च तेजसा क्रान्तवानसि।
Verse 27
सम्प्राप्प दिवमाकाशमादित्यस्यन्दने स्थित: । अत्यरोचश्व भूतात्मन् भास्करं स्वेन तेजसा
अर्जुन उवाच—भूतात्मन्! दिवमाकाशं सम्प्राप्यादित्यस्यन्दने स्थितः स्वेन तेजसा भास्करमप्यत्यरोचः।
Verse 28
प्रादुर्भावसहस्रेषु तेषु तेषु त्वया विभो । अधर्मरुचय: कृष्ण निहता: शतशो<सुरा:,विभो! आपने सहस्रों अवतार धारण किये हैं और उन अवतारोंमें सैकड़ों असुरोंका, जो अधर्ममें रुचि रखनेवाले थे, वध किया है
अर्जुन उवाच—विभो! प्रादुर्भावसहस्रेषु तेषु तेषु त्वया कृष्ण अधर्मरुचयः शतशोऽसुरा निहताः।
Verse 29
सादिता मौरवा: पाशा निसुन्दनरकौ हतौ । कृत: क्षेम: पुनः पन्था: पुरं प्राग्ज्योतिषं प्रति
अर्जुन उवाच—सादिता मौरवाः पाशाः; निसुन्दनरकौ हतौ; कृतः क्षेमः पुनः पन्थाः पुरं प्राग्ज्योतिषं प्रति।
Verse 30
जारूथ्यामाहुति: क्राथ: शिशुपालो जनै: सह । जरासंधश्ष शैब्यक्ष शतधन्वा च निर्जित:,भगवन्! आपने जारूथी नगरीमें आहुति, क्राथ, साथियोंसहित शिशुपाल, जरासंध, शैब्य और शतधन्वाको परास्त किया
अर्जुन उवाच— भगवन्! जारूथ्यां नगरीम् आगत्य त्वया आहुतिः क्राथश्च पराजितौ; जनैः सह शिशुपालोऽपि निगृहीतः, तथा जरासन्धः शैब्यः शतधन्वा च निर्जिताः।
Verse 31
तथा पर्जन्यघोषेण रथेनादित्यवर्चसा । अवाप्सीर्महिषीं भोज्यां रणे निर्जित्य रुक्मिणम्
अर्जुन उवाच— तथा पर्जन्यघोषेण रथेनादित्यवर्चसा कुण्डिनपुरं गत्वा रणे रुक्मिणं निर्जित्य भोज्यां महिषीं रुक्मिणीं त्वं प्राप्तवान्, पटराज्ञीं च कृतवान्।
Verse 32
इन्द्रद्युम्नो हतः कोपाद् यवनश्न कसेरुमान् | हतः सौभपति: शाल्वस्त्वया सौभं च पातितम्
प्रभो! त्वया कोपादिन्द्रद्युम्नो हतः; यवनजातीयः कसेरुमान् हतः; सौभपतिः शाल्वोऽपि निहतः, सौभं च त्वया पातितं छिन्नभिन्नं धरणीतले।
Verse 33
एवमेते युधि हता भूयश्चान्याञ्छूणुष्व ह । इरावत्यां हतो भोज: कार्तवीर्यसमो युधि
एवमेते युधि हताः; भूयश्चान्यान् शृणुष्व मे। इरावत्याः तटे युधि भोजो हतस्त्वया, कार्तवीर्यसमो वीर्ये।
Verse 34
गोपतिस्तालकेतुश्न त्वया विनिहतावुभौ । तां च भोगवतीं पुण्यामृषिकान्तां जनार्दन
अर्जुन उवाच— जनार्दन! गोपतिस्तालकेतुश्च त्वया विनिहतावुभौ; तां च पुण्यां भोगवतीं ऋषिकान्तां त्वं जिगीषितवान्।
Verse 35
न क्रोधो न च मात्सर्य नानृतं मधुसूदन । त्वयि तिष्ठति दाशार्ह न नृशंस्यं कुतो5नृजु
अर्जुन उवाच— न क्रोधो न च मात्सर्यं नानृतं मधुसूदन । त्वयि तिष्ठति दाशार्ह न नृशंस्यं कुतोऽनृजु ॥
Verse 36
आसीन चैत्यमध्ये त्वां दीप्पमानं स्वतेजसा । आगम्य ऋषय: सर्वेड्याचन्ताभयमच्युत
आसीनं चैत्य मध्ये त्वां दीप्तमानं स्वतेजसा । आगम्य ऋषयः सर्वे याचन्ताभयमच्युत ॥
Verse 37
युगान्ते सर्वभूतानि संक्षिप्प मधुसूदन । आत्मनैवात्मसात् कृत्वा जगदासी: परंतप,परंतप मधुसूदन! प्रलयकालमें समस्त भूतोंका संहार करके इस जगत्को स्वयं ही अपने भीतर रखकर आप अकेले ही रहते हैं
युगान्ते सर्वभूतानि संक्षिप्य मधुसूदन । आत्मनैवात्मसात्कृत्वा जगदासीः परंतप ॥
Verse 38
युगादौ तव वार्ष्णेय नाभिपडझ्मादजायत । ब्रह्मा चराचरगुरुर्यस्येदे सकल॑ जगत्,वार्ष्णेय! सृष्टिके प्रारम्भकालमें आपके नाभि-कमलसे चराचरगुरु ब्रह्मा उत्पन्न हुए, जिनका रचा हुआ यह सम्पूर्ण जगत् है
युगादौ तव वार्ष्णेय नाभिपद्मादजायत । ब्रह्मा चराचरगुरुर्यस्येदं सकलं जगत् ॥
Verse 39
त॑ हन्तुमुद्यतौ घोरो दानवौ मधुकैटभौ । तयोरव्यतिक्रमं दृष्टवा क्रुद्धस्य भवतो हरे:
तं हन्तुमुद्यतौ घोरौ दानवौ मधुकैटभौ । तयोरव्यतिक्रमं दृष्ट्वा क्रुद्धस्य भवतो हरेः ॥
Verse 40
ललाटाज्जातवाउछम्भु: शूलपाणिस्त्रिलोचन: । इत्थं तावपि देवेशौ त्वच्छरीरसमुद्धवी
अर्जुन उवाच—ललाटाज्जातः शम्भुः शूलपाणिस्त्रिलोचनः। इत्थं तावपि देवेशौ ब्रह्मा रुद्रश्च ते तनुसमुद्भवौ। यदा हि ब्रह्मा समुत्पन्नस्तदा मधुकैटभौ दानवौ तस्य प्राणान् जिघांसन्तौ समभ्यधावताम्; तयोः साहसं दृष्ट्वा क्रोधसमाविष्टस्त्वं लोकधर्मरक्षणार्थं स्वललाटात् शङ्करं प्रादुर्भावयः।
Verse 41
त्वन्नियोगकरावेताविति मे नारदोडब्रवीत् | तथा नारायण पुरा क्रतुभिर्भूरिदक्षिणै:
नारद उवाच मे—‘त्वन्नियोगकरावेतौ’ इति। तथा पुरा नारायणः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैर्विधिवत् सम्यगर्चितः।
Verse 42
इष्टवांस्त्वं महासत्रं कृष्ण चैत्ररथे वने । नैवं परे नापरे वा करिष्यन्ति कृतानि वा
इष्टवानसि महासत्रं कृष्ण चैत्ररथे वने। नैवं परे नापरे वा करिष्यन्ति कृतानि वा॥
Verse 43
यानि कर्माणि देव त्वं बाल एव महाबल: । कृतवान् पुण्डरीकाक्ष बलदेवसहायवान् | कैलासभवने चापि ब्राह्मुणैन्यवस: सह
यानि कर्माणि देव त्वं बाल एव महाबलः। कृतवान् पुण्डरीकाक्ष बलदेवसहायवान्। कैलासभवने चापि ब्राह्मणैः सह न्यवसः॥
Verse 44
वे दोनों आपकी ही आज्ञाका पालन करनेवाले हैं
वैशम्पायन उवाच—एवमुक्त्वा महात्मानमात्मा कृष्णस्य पाण्डवस्तूष्णीमासीत्। ततः पार्थमित्युवाच जनार्दनः—
Verse 45
ममैव त्वं तवैवाहं ये मदीयास्तवैव ते । यस्त्वां द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्त्वामनु स मामनु
ममैव त्वं तवैवाहं ये मदीयास्तवैव ते । यस्त्वां द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्त्वामनु स मामनु ॥
Verse 46
नरस्त्वमसि दुर्धर्ष हरिनारायणो हाहम् । काले लोकमिमं प्राप्ती नरनारायणावृषी,“दुर्द्धध वीर! तुम नर हो और मैं नारायण श्रीहरि हूँ। इस समय हम दोनों नर-नारायण ऋषि ही इस लोकमें आये हैं
नरस्त्वमसि दुर्धर्ष हरिनारायणो हाहम् । काले लोकमिमं प्राप्ती नरनारायणावृषी ॥
Verse 47
अनन्य: पार्थ मत्तस्त्वं त्वत्तश्नाहं तथैव च । नावयोरन्तरं शक््यं वेदितुं भरतर्षभ,“कुन्तीकुमार! तुम मुझसे अभिन्न हो और मैं तुमसे पृथक नहीं हूँ। भरतश्रेष्ठी हम दोनोंका भेद जाना नहीं जा सकता”
अनन्यः पार्थ मत्तस्त्वं त्वत्तश्चाहं तथैव च । नावयोरन्तरं शक्यं वेदितुं भरतर्षभ ॥
Verse 48
वैशम्पायन उवाच एवमुक्ते तु वचने केशवेन महात्मना । तस्मिन् वीरसमावाये संरब्धेष्वथ राजसु
वैशम्पायन उवाच एवमुक्ते तु वचने केशवेन महात्मना । तस्मिन् वीरसमावाये संरब्धेष्वथ राजसु ॥
Verse 49
धृष्टद्युम्नमुखैर्वरिर्श्रातृभि: परिवारिता । पाज्चाली पुण्डरीकाक्षमासीनं भ्रातृभि: सह । अभिगम्याब्रवीत् क्रुद्धा शरण्यं शरणैषिणी
धृष्टद्युम्नमुखैर्वीरैर्भ्रातृभिः परिवारिता । पाञ्चाली पुण्डरीकाक्षमासीनं भ्रातृभिः सह । अभिगम्याब्रवीत् क्रुद्धा शरण्यं शरणैषिणी ॥
Verse 50
द्रौपहुवाच पूर्वे प्रजाभिसर्गे त्वामाहुरेकं प्रजापतिम् । स्रष्टारं सर्वतोकानामसितो देवलो<ब्रवीत्
द्रौपद्युवाच—पूर्वे प्रजाभिसर्गे त्वामाहुरेकं प्रजापतिम् । स्रष्टारं सर्वलोकानामिति देवलोऽसितोऽब्रवीत् ॥
Verse 51
विष्णुस्त्वमसि दुर्धर्ष त्वं यज्ञो मधुसूदन । यष्टा त्वमसि यष्टव्यो जामदग्न्यो यथाब्रवीत्
वैशम्पायन उवाच—विष्णुस्त्वमसि दुर्धर्ष त्वं यज्ञो मधुसूदन । यष्टा त्वमसि यष्टव्यो जामदग्न्यो यथाब्रवीत् ॥
Verse 52
ऋषयपस्त्वां क्षमामाहु: सत्यं च पुरुषोत्तम | सत्याद् यज्ञोडसि सम्भूत: कश्यपस्त्वां यथाब्रवीत्
वैशम्पायन उवाच—ऋषयस्त्वां क्षमामाहुः सत्यं च पुरुषोत्तम । सत्याद्यज्ञोऽसि सम्भूतः कश्यपस्त्वां यथाब्रवीत् ॥
Verse 53
साध्यानामपि देवानां शिवानामीश्ररेश्वर | भूतभावन भूतेश यथा त्वां नारदोउब्रवीत्,भूतभावन भूतेश्वरर आप साध्य देवताओं तथा कल्याणकारी रुद्रोंके अधीश्वर हैं। नारदजीने आपके विषयमें यही विचार प्रकट किया है
वैशम्पायन उवाच—साध्यानामपि देवानां शिवानामीश्वरैश्वर । भूतभावन भूतेश यथा त्वां नारदोऽब्रवीत् ॥
Verse 54
ब्रह्मशंकरशक्राद्यैर्देववृन्दै: पुन: पुनः । क्रीडसे त्वं नरव्याप्र बाल: क्रीडनकैरिव
वैशम्पायन उवाच—ब्रह्मशंकरशक्राद्यैर्देववृन्दैः पुनः पुनः । क्रीडसे त्वं नरव्याघ्र बालः क्रीडनकैरिव ॥
Verse 55
द्यौश्न ते शिरसा व्याप्ता पद्धयां च पृथिवी प्रभो । जठरं त इमे लोका: पुरुषोडसि सनातन:,प्रभो! स्वर्गलोेक आपके मस्तकसे और पृथ्वी आपके चरणोंसे व्याप्त है। ये सब लोक आपके उदरस्वरूप हैं। आप सनातन पुरुष हैं
वैशम्पायन उवाच— द्यौस्ते शिरसा व्याप्ता पादाभ्यां च वसुन्धरा प्रभो। जठरं ते इमे लोकाः पुरुषोऽसि सनातनः॥
Verse 56
विद्यातपो$भितप्तानां तपसा भावितात्मनाम् | आत्मदर्शनतृप्तानामृषीणामसि सत्तम:,विद्या और तपस्यासे सम्पन्न तथा तपके द्वारा शोधित अन्त:ःकरणवाले आत्मज्ञानसे तृप्त महर्षियोंमें आप ही परम श्रेष्ठ हैं
वैशम्पायन उवाच— विद्यतपोऽभितप्तानां तपसा भावितात्मनाम्। आत्मदर्शनतृप्तानामृषीणामसि सत्तमः॥
Verse 57
राजर्षीणां पुण्यकृतामाहवेष्वनिवर्तिनाम् । सर्वधर्मोपपन्नानां त्वं गति: पुरुषर्षभ । त्वं प्रभुस्त्वं विभुश्न त्वं भूतात्मा त्वं विचेष्टसे
वैशम्पायन उवाच— राजर्षीणां पुण्यकृतामाहवेष्वनिवर्तिनाम्। सर्वधर्मोपपन्नानां त्वं गतिः पुरुषर्षभ॥ त्वं प्रभुस्त्वं विभुश्च त्वं भूतात्मा त्वं विचेष्टसे।
Verse 58
लोकपालाश्न लोकाश्ष नक्षत्राणि दिशो दश । नभभश्रन्द्रश्न सूर्यश्ष त्वयि सर्व प्रतेष्ठितम्,लोक, लोकपाल, नक्षत्र, दसों दिशाएँ, आकाश, चन्द्रमा और सूर्य सब आपमें प्रतिष्ठित हैं
वैशम्पायन उवाच— लोकपालाश्च लोकाश्च नक्षत्राणि दिशो दश। नभश्चन्द्रश्च सूर्यश्च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्॥
Verse 59
मर्त्यता चैव भूतानाममरत्वं दिवौकसाम् | त्वयि सर्व महाबाहो लोककार्य प्रतिष्ठितम्,महाबाहो! भूलोकके प्राणियोंकी मृत्युपरवशता, देवताओंकी अमरता तथा सम्पूर्ण जगत्का कार्य सब कुछ आपमें ही प्रतिष्ठित है
वैशम्पायन उवाच— मर्त्यता चैव भूतानाममरत्वं दिवौकसाम्। त्वयि सर्वं महाबाहो लोककार्यं प्रतिष्ठितम्॥
Verse 60
सा ते5हं दुःखमाख्यास्ये प्रणयान्मधुसूदन । ईशस्त्वं सर्वभूतानां ये दिव्या ये च मानुषा:
सा तेऽहं दुःखमाख्यास्ये प्रणयान्मधुसूदन । ईशस्त्वं सर्वभूतानां ये दिव्या ये च मानुषाः ॥
Verse 61
कथं नु भार्या पार्थानां तव कृष्ण सखी विभो । धृष्टद्युम्नस्य भगिनी सभां कृष्येत मादृशी
कथं नु भार्या पार्थानां तव कृष्ण सखी विभो । धृष्टद्युम्नस्य भगिनी सभां कृष्येत मादृशी ॥
Verse 62
स्त्रीधर्मिणी वेपमाना शोणितेन समुक्षिता | एकवसत्त्रा विकृष्टास्मि दु:खिता कुरुसंसदि
स्त्रीधर्मिणी वेपमाना शोणितेन समुक्षिता । एकवसत्त्रा विकृष्टास्मि दुःखिता कुरुसंसदि ॥
Verse 63
राज्ञां मध्ये सभायां तु रजसातिपरिप्लुता । दृष्टवा च मां धार्तराष्ट्रा प्रहसन् पापचेतस:
राज्ञां मध्ये सभायां तु रजसातिपरिप्लुता । दृष्ट्वा च मां धार्तराष्ट्राः प्रहसन् पापचेतसः ॥
Verse 64
दासीभावेन मां भोक्तुमीषुस्ते मधुसूदन । जीवत्सु पाण्डुपुत्रेषु पज्चालेषु च वृष्णिषु
दासीभावेन मां भोक्तुमीषुस्ते मधुसूदन । जीवत्सु पाण्डुपुत्रेषु पाञ्चालेषु च वृष्णिषु ॥
Verse 65
नन्वहं कृष्ण भीष्मस्य धृतराष्ट्रस्य चो भयो: । स््नुषा भवामि धर्मेण साहं दासीकृता बलात्,श्रीकृष्ण! मैं धर्मतः भीष्म और धृतराष्ट्र दोनोंकी पुत्रवधू हूँ, तो भी उनके सामने ही बलपूर्वक दासी बनायी गयी
नन्वहं कृष्ण भीष्मस्य धृतराष्ट्रस्य चोभयोः । स्नुषा भवामि धर्मेण साहं दासीकृता बलात् ॥
Verse 66
गर्हये पाण्डवांस्त्वेव युधि श्रेष्ठानू महाबलान् | यत्क्लिश्यमानां प्रेक्षन्ते धर्मपत्नीं यशस्विनीम्
गर्हये पाण्डवांस्त्वेव युधि श्रेष्ठान् महाबलान् । यत्क्लिश्यमानां प्रेक्षन्ते धर्मपत्नीं यशस्विनीम् ॥
Verse 67
धिग् बल॑ भीमसेनस्य धिक् पार्थस्य च गाण्डिवम् । यौ मां विप्रकृतां क्षुद्रैर्मषयेतां जनार्दन
धिग् बलं भीमसेनस्य धिक् पार्थस्य च गाण्डिवम् । यौ मां विप्रकृतां क्षुद्रैः मर्षयेतां जनार्दन ॥
Verse 68
शाश्वृतो<5यं धर्मपथ: सद्धिराचरित: सदा । यद् भार्या परिरक्षन्ति भर्तारोडल्पबला अपि,सत्पुरुषोंद्वारा सदा आचरणमें लाया हुआ यह धर्मका सनातन मार्ग है कि निर्बल पति भी अपनी पत्नीकी रक्षा करते हैं
शाश्वतोऽयं धर्मपथः सद्भिराचरितः सदा । यद् भार्यां परिरक्षन्ति भर्तारोऽल्पबला अपि ॥
Verse 69
भार्यायां रक्ष्यमाणायां प्रजा भवति रक्षिता । प्रजायां रक्ष्यमाणायामात्मा भवति रक्षित:,पत्नीकी रक्षा करनेसे अपनी संतान सुरक्षित होती है और संतानकी रक्षा होनेपर अपने आत्माकी रक्षा होती है
भार्यायां रक्ष्यमाणायां प्रजा भवति रक्षिता । प्रजायां रक्ष्यमाणायामात्मा भवति रक्षितः ॥
Verse 70
आत्मा हि जायते तस्यां तस्माज्जाया भवत्युत । भर्ता च भार्यया रक्ष्य: कथं जायान्ममोदरे
वैशम्पायन उवाच—आत्मा हि जायते तस्यां तस्माज्जाया भवत्युत। भर्ता च भार्यया रक्ष्यः कथं जायान्ममोदरे॥
Verse 71
नन्विमे शरणं प्राप्त न त्यजन्ति कदाचन । ते मां शरणमापन्नां नान्वपद्यन्त पाण्डवा:,ये अपनी शरणमें आनेपर कभी किसीका भी त्याग नहीं करते; किंतु इन्हीं पाण्डवोंने मुझ शरणागत अबलापर तनिक भी दया नहीं की
नन्विमे शरणं प्राप्तं न त्यजन्ति कदाचन। ते मां शरणमापन्नां नान्वपद्यन्त पाण्डवाः॥
Verse 72
पज्चभि: पतिभिज्जाता: कुमारा मे महौजस: । एतेषामप्यवेक्षार्थ त्रातव्यास्मि जनार्दन,जनार्दन! इन पाँच पतियोंसे उत्पन्न हुए मेरे महाबली पाँच पुत्र हैं। उनकी देखभालके लिये भी मेरी रक्षा आवश्यक थी
पञ्चभिः पतिभिर्जाताः कुमाराः मे महौजसः। एतेषामप्यवेक्षार्थं त्रातव्यास्मि जनार्दन॥
Verse 73
प्रतिविन्ध्यो युधिष्ठिरात् सुतसोमो वृकोदरात् । अर्जुनाच्छुतकीर्तिश्व शतानीकस्तु नाकुलि:
प्रतिविन्ध्यो युधिष्ठिरात् सुतसोमो वृकोदरात्। अर्जुनाच्छुतकीर्तिश्च शतानीकस्तु नाकुलिः॥
Verse 74
कनिष्ठाच्छुतकर्मा च सर्वे सत्यपराक्रमा: । प्रद्युम्नो यादृश: कृष्ण तादृशास्ते महारथा:
कनिष्ठाच्छुतकर्मा च सर्वे सत्यपराक्रमाः। प्रद्युम्नो यादृशः कृष्ण तादृशास्ते महारथाः॥
Verse 75
नन्विमे धनुषि श्रेष्ठा अजेया युधि शात्रवै: । किमर्थ धार्तराष्ट्राणां सहन्ते दुर्बलीयसाम्
नन्विमे धनुषि श्रेष्ठा अजेया युधि शात्रवैः । किमर्थ धार्तराष्ट्राणां सहन्ते दुर्बलीयसाम् ॥
Verse 76
अधर्मेण द्वतं राज्यं सर्वे दासा: कृतास्तथा । सभायां परिकृष्टाहमेकवस्त्रा रजस्वला
अधर्मेण द्यूतं राज्यं सर्वे दासाḥ कृतास्तथा । सभायां परिकृष्टाहम् एकवस्त्रा रजस्वला ॥
Verse 77
नाधिज्यमपि यच्छक्यं कर्तुमन्येन गाण्डिवम् । अन्यत्रार्जुनभीमाभ्यां त्वया वा मधुसूदन
नाधिज्यमपि यच्छक्यं कर्तुमन्येन गाण्डिवम् । अन्यत्रार्जुनभीमाभ्यां त्वया वा मधुसूदन ॥
Verse 78
धिग् बल॑ भीमसेनस्य धिक् पार्थस्य च पौरुषम् | यत्र दुर्योधन: कृष्ण मुहूर्तमपि जीवति
धिग् बलं भीमसेनस्य धिक् पार्थस्य च पौरुषम् । यत्र दुर्योधनः कृष्ण मुहूर्तमपि जीवति ॥
Verse 79
य एतानाक्षिपद् राष्ट्रात् सह मात्राविहिंसकान् । अधीयानान् पुरा बालान् व्रतस्थान् मधुसूदन
य एतानाक्षिपद् राष्ट्रात् सह मात्राविहिंसकान् । अधीयानान् पुरा बालान् व्रतस्थान् मधुसूदन ॥
Verse 80
भोजने भीमसेनस्य पाप: प्राक्षेपयद् विषम् । कालकूटं नवं तीक्ष्णं सम्भूतं लोमहर्षणम्,जिस पापीने भीमसेनके भोजनमें नूतन, तीक्ष्ण, परिमाणमें अधिक एवं रोमांचकारी कालकूट नामक विष डलवा दिया था
वैशम्पायन उवाच—भोजने भीमसेनस्य पापः प्राक्षेपयद्विषम्। कालकूटं नवं तीक्ष्णं सम्भूतं लोमहर्षणम्॥
Verse 81
तज्जीर्णमविकारेण सहान्नेन जनार्दन । सशेषत्वान्महाबाहो भीमस्य पुरुषोत्तम
तज्जीर्णमविकारेण सहान्नेन जनार्दन। सशेषत्वान्महाबाहो भीमस्य पुरुषोत्तम॥
Verse 82
प्रमाणकोट्यां विश्वस्तं तथा सुप्तं वृकोदरम् । बद्ध्वैनं कृष्ण गज्जायां प्रक्षिप्प पुरमाव्रजत्
प्रमाणकोट्यां विश्वस्तं तथा सुप्तं वृकोदरम्। बद्ध्वैनं कृष्ण गङ्गायां प्रक्षिप्य पुरमाव्रजत्॥
Verse 83
यदा विबुद्धः कौन्तेयस्तदा संच्छिद्य बन्धनम् । उदतिष्ठन्महाबाहुर्भीमसेनो महाबल:,जब इनकी आँख खुली तो ये महाबली महाबाहु भीमसेन सारे बन्धनोंको तोड़कर जलसे ऊपर उठे
यदा विबुद्धः कौन्तेयस्तदा संच्छिद्य बन्धनम्। उदतिष्ठन्महाबाहुर्भीमसेनो महाबलः॥
Verse 84
आशीविषै: कृष्णसर्पैरभीमसेनमदंशयत् । सर्वेष्वेवाड्रदेशेषु न ममार च शत्रुहा,इनके सारे अंगोंमें विषैले काले सर्पोंसे डँसवाया; परंतु शत्रुहन्ता भीमसेन मर न सके
आशीविषैः कृष्णसर्पैरभीमसेनमदंशयत्। सर्वेष्वेवाड्रदेशेषु न ममार च शत्रुहा॥
Verse 85
प्रतिबुद्धस्तु कौन्तेय: सर्वान् सर्पानपो थयत् । सारथिं चास्य दयितमपहस्तेन जध्निवान्
प्रतिबुद्धस्तु कौन्तेयः सर्वान् सर्पान् अपोथयत् । सारथिं चास्य दयितम् अपहस्तेन जघान वै ॥
Verse 86
पुन: सुप्तानुपाधाक्षीद् बालकान् वारणावते । शयानानार्यया सार्ध को नु तत् कर्तुमहति
पुनः सुप्तान् उपाधाक्षीत् बालकान् वारणावते । शयानान् आर्यया सार्धं को नु तत् कर्तुमर्हति ॥
Verse 87
यत्रार्या रुदती भीता पाण्डवानिदमब्रवीत् | महद् व्यसनमापन्ना शिखिना परिवारिता,उस समय वहाँ आर्या कुन्ती भयभीत हो रोती हुई पाण्डवोंसे इस प्रकार बोलीं--'मैं बड़े भारी संकटमें पड़ी, आगसे घिर गयी
यत्रार्या रुदती भीता पाण्डवान् इदमब्रवीत् । महद् व्यसनमापन्ना शिखिना परिवारिता ॥
Verse 88
हा हतास्मि कुतो न्वद्य भवेच्छान्तिरिहानलात् । अनाथा विनशिष्यामि बालकै: पुत्रकैः सह,“हाय! हाय! मैं मारी गयी, अब इस आगसे कैसे शान्ति प्राप्त होगी? मैं अनाथकी तरह अपने बालक पुत्रोंके साथ नष्ट हो जाऊँगी'
हा हतास्मि कुतो न्वद्य भवेच्छान्तिरिहानलात् । अनाथा विनशिष्यामि बालकैः पुत्रकैः सह ॥
Verse 89
तत्र भीमो महाबाहुर्वायुवेगपराक्रम: । आर्यामाश्वासयामास क्षातृ्श्चापि वृकोदर:
तत्र भीमो महाबाहुर्वायुवेगपराक्रमः । आर्यामाश्वासयामास भ्रातॄंश्चापि वृकोदरः ॥
Verse 90
वैनतेयो यथा पक्षी गरुत्मान् पततां वर: । तथैवाभिपतिष्यामि भयं वो नेह विद्यते
वैशम्पायन उवाच— वैनतेयो यथा पक्षी गरुत्मान् पततां वरः । तथैवाभिपतिष्यामि भयं वो नेह विद्यते ॥
Verse 91
आर्यामड्केन वामेन राजानं दक्षिणेन च | अंसयोश्व यमौ कृत्वा पृष्ठे बीभत्सुमेव च
आर्यामङ्केन वामेन राजानं दक्षिणेन च । अंसयोश्च यमौ कृत्वा पृष्ठे बीभत्सुमेव च ॥
Verse 92
सहसोत्पत्य वेगेन सर्वानादाय वीर्यवान् | भ्रातृनारया च बलवान् मोक्षयामास पावकात्
सहसोत्पत्य वेगेन सर्वानादाय वीर्यवान् । भ्रातॄन् आर्यां च बलवान् मोक्षयामास पावकात् ॥
Verse 93
ते रात्रौ प्रस्थिता: सर्वे सह मात्रा यशस्विन: । अभ्यगच्छन्महारण्ये हिडिम्बवनमन्तिकात्,फिर वे सब यशस्वी पाण्डव माताके साथ रातमें ही वहाँसे चल दिये और हिडिम्बवनके पास एक भारी वनमें जा पहुँचे
ते रात्रौ प्रस्थिताः सर्वे सह मात्रा यशस्विनः । अभ्यगच्छन् महारण्ये हिडिम्बवनमन्तिकात् ॥
Verse 94
भ्रान्ता: प्रसुप्तास्तत्रेमे मात्रा सह सुदु:खिता: । सुप्तांश्ैनान भ्यगच्छद्धिडिम्बा नाम राक्षसी,वहाँ मातासहित ये दु:ःखी पाण्डव थककर सो गये। सो जानेपर इनके निकट हिडिम्बा नामक राक्षसी आयी
भ्रान्ताः प्रसुप्तास्तत्रेमे मात्रा सह सुदुःखिताः । सुप्तान्श्चैनानभ्यगच्छद्धिडिम्बा नाम राक्षसी ॥
Verse 95
सा दृष्टवा पाण्डवांस्तत्र सुप्तान् मात्रा सह क्षितौ । हृच्छयेनाभिभूतात्मा भीमसेनमकामयत्,मातासहित पाण्डवोंको वहाँ धरतीपर सोते देख कामसे पीड़ित हो उस राक्षसीने भीमसेनकी कामना की
सा दृष्ट्वा पाण्डवान् तत्र सुप्तान् मातृसहायान् क्षितौ । हृच्छयेनाभिभूतात्मा भीमसेनमकामयत् ॥
Verse 96
भीमस्य पादौ कृत्वा तु स्व उत्सड़े ततोडबला । पर्यमर्दत संहृष्टा कल्याणी मृदुपाणिना,भीमके पैरोंको अपनी गोदमें लेकर वह कल्याणमयी अबला अपने कोमल हाथोंसे प्रसन्नतापूर्वक दबाने लगी
भीमस्य पादौ कृत्वा तु स्व उत्सङ्गे ततोऽबला । पर्यमर्दत संहृष्टा कल्याणी मृदुपाणिना ॥
Verse 97
तामबुध्यदमेयात्मा बलवान् सत्यविक्रम: । पर्यपृच्छत तां भीम: किमिहेच्छस्यनिन्दिते
तामबुध्यदमेयात्मा बलवान् सत्यविक्रमः । पर्यपृच्छत तां भीमः किमिहेच्छसि अनिन्दिते ॥
Verse 98
एवमुक्ता तु भीमेन राक्षसी कामरूपिणी । भीमसेनं महात्मानमाह चैवमनिन्दिता,इस प्रकार पूछनेपर इच्छानुसार रूप धारण करनेवाली उस अनिन्द्य सुन्दरी राक्षसकन्याने महात्मा भीमसे कहा--
एवमुक्ता तु भीमेन राक्षसी कामरूपिणी । भीमसेनं महात्मानमाह चैवमनिन्दिता ॥
Verse 99
पलायध्वमित: क्षिप्रं मम भ्रातैष वीर्यवान् । आगमिष्यति वो हन्तुं तस्माद् गच्छत मा चिरम्
पलायध्वमितः क्षिप्रं मम भ्राता एष वीर्यवान् । आगमिष्यति वो हन्तुं तस्माद् गच्छत मा चिरम् ॥
Verse 100
अथ भीमो< भ्युवाचैनां साभिमानमिदं वच: । नोद्विजेयमहं तस्मान्निहनिष्येडहमागतम्,यह सुनकर भीमने अभिमानपूर्वक कहा--'मैं उस राक्षससे नहीं डरता। यदि यहाँ आयेगा तो मैं ही उसे मार डालूँगा”
अथ भीमोऽभ्युवाचैनां साभिमानमिदं वचः— नोद्विजेऽहं तस्माद् राक्षसात्; यदि ह्यागमिष्यति, तमेवाहं निहनिष्यामि।
Verse 101
तयो: श्रुत्वा तु संजल्पमागच्छद् राक्षसाधम: । भीमरूपो महानादान् विसृजन् भीमदर्शन:,उन दोनोंकी बातचीत सुनकर वह भीमरूपधारी भयंकर एवं नीच राक्षस बड़े जोरसे गर्जना करता हुआ वहाँ आ पहुँचा
तयोः संजल्पं श्रुत्वा तु राक्षसाधम आगच्छत्— भीमरूपो भीमदर्शनः; महानादान् विसृजन् तत्र समुपस्थितः।
Verse 102
राक्षस उवाच केन सार्थ कथयसि आनयैनं ममान्तिकम् | हिडिम्बे भक्षयिष्यामो न चिरं कर्तुमहसि,राक्षस बोला--हिडिम्बे! “तू किससे बात कर रही है? लाओ इसे मेरे पास। हमलोग खायँगे। अब तुम्हें देर नहीं करनी चाहिये
राक्षस उवाच— केन सार्धं कथयसि, हिडिम्बे? आनयैनं ममान्तिकम्। भक्षयिष्यामः; न चिरं कर्तुमर्हसि।
Verse 103
सा कृपासंगृहीतेन हृदयेन मनस्विनी । नैनमैच्छत् तदाख्यातुमनुक्रोशादनिन्दिता,मनस्विनी एवं अनिन्दिता हिडिम्बाने स्नेहयुक्त हृदयके कारण दयावश यह क्रूरतापूर्ण संदेश भीमसेनसे कहना उचित न समझा
सा कृपासंगृहीतेन हृदयेन मनस्विनी। नैनमिच्छत् तदाख्यातुम् अनुक्रोशादनिन्दिता॥
Verse 104
स नादान् विनदन् घोरान् राक्षस: पुरुषादक: । अभ्यद्रवत वेगेन भीमसेनं तदा किल,इतनेहीमें वह नरभक्षी राक्षस घोर गर्जना करता हुआ बड़े वेगसे भीमसेनकी ओर दौड़ा
स नादान् विनदन् घोरान् राक्षसः पुरुषादकः। अभ्यद्रवत वेगेन भीमसेनं तदा किल॥
Verse 105
तमभिद्र॒त्य संक्रुद्धो वेगेन महता बली । अग॒ह्नात् पाणिना पार्णिं भीमसेनस्य राक्षस:
तमभिद्रुत्य संक्रुद्धो वेगेन महता बली । अगृह्णात् पाणिना पाणिं भीमसेनस्य राक्षसः ॥
Verse 106
इन्द्राशनिसमस्पर्श वज़संहननं दृढम् | संहत्य भीमसेनाय व्याक्षिपत् सहसा करम्
इन्द्राशनिसमस्पर्शं वज्रसंहननं दृढम् । संहत्य भीमसेनाय व्याक्षिपत् सहसा करम् ॥
Verse 107
गृहीतं पाणिना पारणिं भीमसेनस्य रक्षसा । नामृष्यत महाबाहुस्तत्राक्रुध्यद् वृकोदर:,राक्षसने भीमसेनके हाथको अपने हाथसे पकड़ लिया; यह बात महाबाहु भीमसेन नहीं सह सके। वे वहीं कुपित हो गये
गृहीतं पाणिना पाणिं भीमसेनस्य रक्षसा । नामृष्यत महाबाहुस्तत्राक्रुध्यद् वृकोदरः ॥
Verse 108
तदा<5<सीत् तुमुलं युद्ध भीमसेनहिडिम्बयो: । सर्वस्त्रिविदुषोर्घोरें वृत्रवासवयोरिव
तदा आसीत् तुमुलं युद्धं भीमसेनहिडिम्बयोः । सर्वास्त्रविदुषोर्घोरं वृत्रवासवयोरिव ॥
Verse 109
विक्रीड्य सुचिरं भीमो राक्षसेन सहानघ । निजघान महावीर्यस्तं तदा निर्बलं बली,निष्पाप श्रीकृष्ण! महापराक्रमी और बलवान् भीमसेनने उस राक्षसके साथ बहुत देरतक खिलवाड़ करके उसके निर्बल हो जानेपर उसे मार डाला
विक्रीड्य सुचिरं भीमो राक्षसेन सहानघ । निजघान महावीर्यस्तं तदा निर्बलं बली ॥
Verse 110
हत्वा हिडिम्बं भीमो5थ प्रस्थितो भ्रातृभि: सह । हिडिम्बामग्रत: कृत्वा यस्यां जातो घटोत्कच:
हत्वा हिडिम्बं भीमस्तु भ्रातृभिः सह प्रस्थितः । हिडिम्बामग्रतः कृत्वा यस्यां जातो घटोत्कचः ॥
Verse 111
ततः सम्प्राद्रवन् सर्वे सह मात्रा परंतपा: । एकचक्रामभिमुखा: संवृता ब्राह्मणव्रजै:,तदनन्तर सब परंतप पाण्डव अपनी माताके साथ आगे बढ़े। ब्राह्मणोंसे घिरे हुए ये लोग एकचक्रा नगरीकी ओर चल दिये
ततः सम्प्राद्रवन् सर्वे सह मात्रा परंतपाः । एकचक्रामभिमुखाः संवृताः ब्राह्मणव्रजैः ॥
Verse 112
प्रस्थाने व्यास एषां च मन्त्री प्रियहिते रत: । ततोडगच्छन्नेकचक्रां पाण्डवा: संशितव्रता:
प्रस्थाने व्यास एषां च मन्त्री प्रियहिते रतः । ततोऽगच्छन्नेकचक्रां पाण्डवाः संशितव्रताः ॥
Verse 113
तत्राप्यासादयामासुर्बक॑ नाम महाबलम् | पुरुषादं प्रतिभयं हिडिम्बेनैव सम्मितम्,वहाँ जानेपर भी इन्हें नरभक्षी राक्षस महाबली बकासुर मिला। वह भी हिडिम्बके ही समान भयंकर था
तत्राप्यासादयामासुर्बकं नाम महाबलम् । पुरुषादं प्रतिभयं हिडिम्बेनैव सम्मितम् ॥
Verse 114
तं॑ चापि विनिहत्योग्रं भीम: प्रहरतां वर: । सहितो भ्रातृभि: सर्वैर्द्रपदस्य पुरं ययौ,योद्धाओंमें श्रेष्ठ भीम उस भयंकर राक्षसको मारकर अपने सब भाइयोंके साथ मेरे पिता ट्रुपदकी राजधानीमें गये
तं चापि विनिहत्योग्रं भीमः प्रहरतां वरः । सहितो भ्रातृभिः सर्वैर्द्रुपदस्य पुरं ययौ ॥
Verse 115
लब्धाहमपि तत्रैव वसता सव्यसाचिना । यथा त्वया जिता कृष्ण रुक्मिणी भीष्मकात्मजा
लब्धाहमपि तत्रैव वसता सव्यसाचिना । यथा त्वया जिता कृष्ण रुक्मिणी भीष्मकात्मजा ॥
Verse 116
एवं सुयुद्धे पार्थेन जिताहं मधुसूदन । स्वयंवरे महत् कर्म कृत्वा न सुकरं परै:,मधुसूदन! स्वयंवरमें, जो महान् कर्म दूसरोंके लिये दुष्कर था, वह करके भारी युद्धमें भी अर्जुनने मुझे जीत लिया था
एवं सुयुद्धे पार्थेन जिताहं मधुसूदन । स्वयंवरे महत्कर्म कृत्वा न सुकरं परैः ॥
Verse 117
एवं क्लेशै: सुबहुभि: क्लिश्यमाना सुदु:ःखिता । निवसाम्यार्यया हीना कृष्ण धौम्यपुर:सरा
एवं क्लेशैः सुबहुभिः क्लिश्यमाना सुदुःखिता । निवसाम्यार्यया हीना कृष्ण धौम्यपुरःसरा ॥
Verse 118
त इमे सिंहविक्रान्ता वीर्येणा भ्यधिका: परै: । विहीनै: परिक्लिश्यन्तीं समुपैक्षन्त मां कथम्
त इमे सिंहविक्रान्ता वीर्येणाभ्यधिका परैः । विहीनैः परिक्लिश्यन्तीं समुपैक्षन्त मां कथम् ॥
Verse 119
एतादृशानि दुःखानि सहन्ती दुर्बलीयसाम् । दीर्घकालं प्रदीप्तास्मि पापानां पापकर्मणाम्
एतादृशानि दुःखानि सहन्ती दुर्बलीयसाम् । दीर्घकालं प्रदीप्तास्मि पापानां पापकर्मणाम् ॥
Verse 120
कुले महति जातास्मि दिव्येन विधिना किल | पाण्डवानां प्रिया भार्या सनुषा पाण्डोर्महात्मन:
कुले महति जातास्मि दिव्येन विधिना किल । पाण्डवानां प्रिया भार्या सनुषा पाण्डोर्महात्मनः ॥
Verse 121
कचग्रहमनुप्राप्ता सास्मि कृष्ण वरा सती । पज्चानां पाणए्डुपुत्राणां प्रेक्षतां मधुसूदन,मधुसूदन श्रीकृष्ण! मैं श्रेष्ठ और सती-साध्वी होती हुई भी इन पाँचों पाण्डवोंके देखते- देखते केश पकड़कर घसीटी गयी
कचग्रहमनुप्राप्ता सास्मि कृष्ण वरा सती । पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां प्रेक्षतां मधुसूदन ॥
Verse 122
इत्युक्त्वा प्रारुदत् कृष्णा मुखं प्रच्छाद्य पाणिना । पद्मकोशप्रकाशेन मृदुना मृदुभाषिणी,ऐसा कहकर मृदुभाषिणी द्रौपदी कमलकोशके समान कान्तिमान् एवं कोमल हाथसे अपना मुँह ढककर फूट-फ़ूटकर रोने लगी
इत्युक्त्वा प्रारुदत् कृष्णा मुखं प्रच्छाद्य पाणिना । पद्मकोशप्रकाशेन मृदुना मृदुभाषिणी ॥
Verse 123
स्तनावपतितौ पीनौ सुजातौ शुभलक्षणौ | अभ्यवर्षत पाज्चाली दुःखजैरश्रुबिन्दुभि:,पांचालराजकुमारी कृष्णा अपने कठोर, उभरे हुए, शुभलक्षण तथा सुन्दर स्तनोंपर दुःखजनित अभ्रुबिन्दुओंकी वर्षा करने लगी
स्तनावपतितौ पीनौ सुजातौ शुभलक्षणौ । अभ्यवर्षत पाञ्चाली दुःखजैरश्रुबिन्दुभिः ॥
Verse 124
चक्षुषी परिमार्जन्ती नि:श्वसन्ती पुन: पुन: । बाष्पपूर्णेन कण्ठेन क्रुद्धा वचनमत्रवीत्,कुपित हुई द्रौपदी बार-बार सिसकती और आँसू पोंछती हुई आँसूभरे कण्ठसे बोली --
चक्षुषी परिमार्जन्ती निःश्वसन्ती पुनः पुनः । बाष्पपूर्णेन कण्ठेन क्रुद्धा वचनमब्रवीत् ॥
Verse 125
नैव मे पतय: सन्ति न पुत्रा न च बान्धवा: । न भ्रातरो न च पिता नैव त्वं मधुसूदन,“मधुसूदन! मेरे लिये न पति हैं, न पुत्र हैं, न बान्धव हैं, न भाई हैं, न पिता हैं और न आप ही हैं
नैव मे पतयः सन्ति न पुत्रा न च बान्धवाः । न भ्रातरो न च पिता नैव त्वं मधुसूदन ॥
Verse 126
ये मां विप्रकृतां क्षुद्रैरुपेक्षध्व॑ं विशोकवत् | नच मे शाम्यते दुःखं कर्णो यत् प्राहसत् तदा
ये मां विप्रकृतां क्षुद्रैरुपेक्षध्वं विशोकवत् । न च मे शाम्यते दुःखं कर्णो यत् प्राहसत् तदा ॥
Verse 127
चतुर्भि: कारणै: कृष्ण त्वया रक्ष्यास्मि नित्यश: । सम्बन्धाद् गौरवात् सख्यात् प्रभुत्वेनेव केशव
चतुर्भिः कारणैः कृष्ण त्वया रक्ष्यास्मि नित्यशः । सम्बन्धाद् गौरवात् सख्यात् प्रभुत्वेनेव केशव ॥
Verse 128
वैशम्पायन उवाच अथ तामब्रवीत् कृष्णस्तस्मिन् वीरसमागमे । वैशम्पायनजी कहते हैं-जनमेजय! यह सुनकर भगवान् श्रीकृष्णने वीरोंके उस समुदायमें द्रौपदीसे इस प्रकार कहा ।।
वैशम्पायन उवाच । अथ तामब्रवीत् कृष्णस्तस्मिन् वीरसमागमे । वासुदेव उवाच । रोदिष्यन्ति स्त्रियो होवं येषां क्रुद्धासि भाविनि । बीभत्सुशरसंच्छन्नाञ्छोणितौघपरिप्लुतान् ॥
Verse 129
निहतान् वल्लभान् वीक्ष्य शयानान् वसुधातले । यत् समर्थ पाण्डवानां तत् करिष्यामि मा शुच:
निहतान् वल्लभान् वीक्ष्य शयानान् वसुधातले । यत् समर्थं पाण्डवानां तत् करिष्यामि मा शुचः ॥
Verse 130
। (४ $ ५ ११ ॥॥ (९; सत्य॑ ते प्रतिजानामि राज्ञां राज्ञी भविष्यसि | पतेद् द्यौर्हिमवाञ्छीर्येत् पृथिवी शकलीभवेत्
वासुदेव उवाच—सत्यं ते प्रतिजानामि, राज्ञां राज्ञी भविष्यसि। पतेद्द्यौर्हिमवाञ्छीर्येत् पृथिवी शकलीभवेत् समुद्रश्च शुष्येत्—तथापि मम वचनं न मिथ्या भवेत्। इति श्रीकृष्णस्य दृढं वचनं श्रुत्वा द्रौपदी पाञ्चाली साचीकृत्य मध्यमं पतिमर्जुनं ददर्श; ततः स अर्जुनो द्रौपदीमुवाच।
Verse 131
शुष्येत् तोयनिधि: कृष्णे न मे मोघं वचो भवेत् । तच्छुत्वा द्रौपदी वाक््यं प्रतिवाक्यमथाच्युतात्
शुष्येत् तोयनिधिः कृष्णे न मे मोघं वचो भवेत्। तच्छ्रुत्वा द्रौपदी वाक्यं प्रतिवाक्यमथाच्युतात् साचीकृत्य मध्यमं पतिमर्जुनं ददर्श।
Verse 132
साचीकृतमवेक्षत् सा पाञज्चाली मध्यमं पतिम् | आबभाषे महाराज द्रौपदीमर्जुनस्तदा
साचीकृतमवेक्षत् सा पाञ्चाली मध्यमं पतिम्। आबभाषे महाराज द्रौपदीमर्जुनस्तदा॥
Verse 133
मा रोदी: शुभतागम्राक्षि यदाह मधुसूदन: । तथा तद् भविता देवि नान्यथा वरवर्णिनि
मा रोदीः शुभताम्राक्षि यदाह मधुसूदनः। तथा तद् भविता देवि नान्यथा वरवर्णिनि॥
Verse 134
धृष्टह्ुम्न उवाच अहं द्रोणं हनिष्यामि शिखण्डी तु पितामहम् । दुर्योधनं भीमसेन: कर्ण हन्ता धनंजय:
धृष्टद्युम्न उवाच—अहं द्रोणं हनिष्यामि शिखण्डी तु पितामहम्। दुर्योधनं भीमसेनः कर्णहन्ता धनंजयः। श्रीकृष्णबलरामाभ्यां समाश्रित्य वयं रणे शत्रूणामजयाः; इन्द्रोऽपि नः समरे जेतुं न शक्नुयात्—किं पुनर्धृतराष्ट्रसुताः॥
Verse 135
रामकृष्णौ व्यपाश्रित्य अजेया: सम रणे स्वसः । अपि वृत्रहणा युद्धे कि पुनर्धुतराष्ट्रजे
धृष्टद्युम्न उवाच—भगिनि! रामकृष्णौ व्यपाश्रित्य वयं समरे शत्रूणामजेयाः। वृत्रहापि युद्धे नास्मान् पराजयेत्; किं पुनर्धृतराष्ट्रजाः?
Verse 136
वैशम्पायन उवाच इत्युक्तेडभिमुखा वीरा वासुदेवमुपास्थिता: । तेषां मध्ये महाबाहुः: केशवो वाक्यमब्रवीत्
वैशम्पायन उवाच—इत्युक्ते तत्र स्थिताः शूरा वासुदेवमभिमुखा बभूवुः। तेषां मध्ये महाबाहुः केशवो वाक्यमब्रवीत्।
Verse 346
द्वारकामात्मसात् कृत्वा समुद्र गमयिष्यसि । गोपति और तालकेतु--ये दोनों भी आपके ही हाथसे मारे गये। जनार्दन! भोग- सामग्रियोंसे सम्पन्न तथा ऋषि-मुनियोंकी प्रिय अपने अधीन की हुई पुण्यमयी द्वारका नगरीको आप अन्तमें समुद्रमें विलीन कर देंगे
अर्जुन उवाच—द्वारकामात्मसात्कृत्वा त्वमन्ते समुद्रं गमयिष्यसि। गोपतिस्तालकेतुश्च तव हस्तेन निहतावुभौ। जनार्दन! भोगसामग्रीसम्पन्नां ऋषिमुनिप्रियामधीनां पुण्यां द्वारकां त्वमन्ते सागरे विलापयिष्यसि।
How to balance procedural civility (identification and dialogue initiated by Yudhiṣṭhira) with immediate protective action when a hostile actor declares intent to harm and demonstrates coercive capability through fear-inducing displays.
Dharma in crisis is multi-instrumental: ethical speech, ritual protection, and proportionate force operate together; restraint is not passivity, and protection of dependents is a legitimate ground for decisive action.
A formal phalaśruti is not stated; the meta-commentary appears as narrative closure—Kirmīra’s death renders the forest ‘niṣkaṇṭaka’ (free of threat), and Dhṛtarāṣṭra’s contemplative reaction frames the episode as morally and politically consequential listening.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.