
Hemakūṭa’s Marvels and Lomaśa’s Account of Ṛṣabha at Ṛṣabhakūṭa (Nandā–Kauśikī Tīrtha Passage)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā and Sacred-Topography Episode: Hemakūṭa–Nandā–Kauśikī Circuit (R̥ṣabhakūṭa Tradition)
Vaiśaṃpāyana reports that the Pāṇḍava leader proceeds in sequence to the rivers Nandā and Aparanandā, described as dispelling fear of sin through bathing. Reaching the healthy, auspicious Hemakūṭa mountain, he observes extraordinary conditions: speech becoming clouded, showers of stones, persistent wind and rain, and the appearance of Havyavāhana (Agni) at dawn and dusk. Yudhiṣṭhira questions the sage Lomaśa, who offers a received tradition: at Ṛṣabhakūṭa lived the long-lived, irascible ascetic Ṛṣabha, whose prohibitions and acts—stemming from anger—caused speech to be checked by clouds and utterances to be met with stones. A further explanation attributes the region’s inaccessibility to the gods (led by Śakra) who, not wishing to be seen, made the terrain a fortified obstacle; thus ordinary humans cannot see or ascend it without austerity. Lomaśa notes continuing ritual markers—grass and ground resembling prepared sacrificial space, trees like yūpa-posts—and affirms that gods and sages still dwell there, with Agni visible morning and evening. He prescribes bathing at Nandā for immediate cleansing of impurity and directs the party onward to the sacred Kauśikī, associated with Viśvāmitra’s severe tapas. The chapter closes with the group bathing and proceeding to Kauśikī’s auspicious waters.
Chapter Arc: लोमश ऋषि युधिष्ठिर को उस अद्भुत प्रसंग में ले जाते हैं जहाँ पृथ्वी गंगा के अवतरण की प्रतीक्षा में तप और प्रतिज्ञा का भार सँभाले खड़ी है—क्या स्वर्ग की नदी धरती का दुःख धो पाएगी? → राजा भगीरथ की कठोर तपस्या और प्रार्थना के उत्तर में शिव का वचन आता है—वे गगन से प्रच्युत दिव्य देवनदी को धारण करेंगे, पर उसका वेग असह्य है; यदि उसे सँभाला न गया तो पृथ्वी विदीर्ण हो सकती है। शिव अपने पार्षदों और आयुधधारी गणों सहित हिमालय की ओर प्रस्थान करते हैं; भगीरथ एकाग्रचित्त होकर गंगा-आह्वान और मार्ग-चिन्तन में स्थित होता है। → गंगा का महावेग से अवतरण—फेनपुञ्जाकुल जल, हंस-पंक्तियों-सी धाराएँ, त्रिधा विभक्त प्रवाह—और शिव द्वारा उसे जटाओं/शिर पर धारण कर नियंत्रित करना; फिर वही नियंत्रित धारा वेग से समुद्र (वरुणालय) को भरती हुई आगे बढ़ती है। → गंगा का प्रवाह पृथ्वी पर स्थिर होकर समुद्र तक पहुँचता है; भगीरथ अपने उद्देश्य की ओर बढ़ते हैं—जहाँ सगरपुत्रों के शरीर पड़े हैं, वहाँ पुण्यसलिल से उन्हें प्लावित/पावन करने का संकल्प पूर्ण होने लगता है। → गंगा के जल से सगरपुत्रों का उद्धार किस प्रकार सिद्ध होता है, और इस तीर्थ-माहात्म्य का अगला प्रसंग (अगस्त्य-माहात्म्य की कड़ी) आगे कैसे खुलता है—कथा अगले अध्याय की ओर मुड़ती है।
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल २८ श्लोक हैं) नस आञज () अपन आओ नवाधिकशततमो<्ध्याय: पृथ्वीपर गंगाजीके उतरने और समुद्रको जलसे भरनेका विवरण तथा सगरपुत्रोंका उद्धार लोगश उवाच भगीरथवच: श्रुत्वा प्रियार्थ च दिवौकसाम् | एवमस्त्विति राजानं भगवान् प्रत्यभाषत
लोमश उवाच—भगीरथवचः श्रुत्वा प्रियार्थं च दिवौकसाम् । एवमस्त्विति राजानं भगवान् प्रत्यभाषत ॥
Verse 2
धारयिष्ये महाभाग गगनात् प्रच्युतां शिवाम् । दिव्यां देवनदीं पुण्यां त्वत्कृते नृपसत्तम
धारयिष्ये महाभाग गगनात् प्रच्युतां शिवाम् । दिव्यां देवनदीं पुण्यां त्वत्कृते नृपसत्तम ॥
Verse 3
एवमुक््त्वा महाबाहो हिमवन्तमुपागमत् | वृतः पारिषदैघेरैन्नानाप्रहरणोद्यतै:,महाबाहो! ऐसा कहकर भगवान् शिव भाँति-भाँतिके अस्त्र-शस्त्रोंसे सुसज्जित अपने भयंकर पार्षदोंसे घिरे हुए हिमालयपर आये
एवमुक्त्वा महाबाहो हिमवन्तमुपागमत् । वृतः पारिषदैर्घोरैर्नानाप्रहरणोद्यतैः ॥
Verse 4
तत्र स्थित्वा नरश्रेष्ठ भगीरथमुवाच ह । प्रयाचस्व महाबाहो शैलराजसुतां नदीम्
तत्र स्थित्वा नरश्रेष्ठ भगीरथमुवाच ह । प्रयाचस्व महाबाहो शैलराजसुतां नदीम् ॥
Verse 5
एतच्छुत्वा वचो राजा शर्वेण समुदाह्मतम्
एतच्छ्रुत्वा वचो राजा शर्वेण समुदाहृतम् । प्रणम्यैकाग्रचित्तः सन् गङ्गां ध्यायति भूपतिः ॥ ध्यायमानं नृपं दृष्ट्वा शङ्करं च व्यवस्थितम् । पुण्यसलिला रम्या सा सहसाऽऽकाशतोऽपतत् ॥ तां पतन्तीं समालोक्य देवर्षिगणसङ्घशः । गन्धर्वनागयक्षाश्च तत्राजग्मुर्दिदृक्षवः ॥ ततः शैलसुताऽऽकाशादवतीर्णा तदाऽपतत् ॥
Verse 6
प्रयत: प्रणतो भूत्वा गड़ां समनुचिन्तयत् । ततः पुण्यजला रम्या राज्ञा समनुचिन्तिता
प्रयतः प्रणतः भूत्वा राजा भगिरथः शंकरवचनं श्रुत्वा एकाग्रचित्तः प्रणम्य गङ्गां समनुचिन्तयत्। तस्य ध्यानबलाकृष्टा पुण्यजला रम्या गङ्गा सहसा गगनात् अवतीर्णा; शङ्करश्च तां धारयितुं स्थितः। तां पतन्तीं दृष्ट्वा दर्शनलालसाः देवगन्धर्वनागयक्षाः महर्षिभिः सह तत्र समागमन्। एवं हिमवतः सुता गङ्गा स्वर्गाद् भूमौ तस्मिन् देशे निपपात।
Verse 7
ईशानं च स्थितं दृष्टवा गगनात् सहसा च्युता । तां प्रच्युतामथो दृष्टवा देवा: सार्थ महर्षिभि:
ईशानं स्थितं दृष्ट्वा गङ्गा गगनात् सहसा च्युता। तां प्रच्युतां दृष्ट्वा देवा महर्षिभिः सार्धं तत्र समागमन्, शुभदर्शनलालसाः। अत्र भक्तेः स्थैर्यबलं प्रकाशते, तथा लोकहिताय महाबलस्य नियमनार्थं दैवी मर्यादा अपि सूच्यते।
Verse 8
गन्धर्वोरगयक्षाश्न॒ समाजम्मुर्दिदृक्षव: । ततः पपात गगनाद् गड़ा हिमवतः सुता
गन्धर्वोरगयक्षाश्च समाजं तत्र दिदृक्षवः। ततः पपात गगनाद् गङ्गा हिमवतः सुता॥
Verse 9
समुद्धृतमहावर्ता मीनग्राहसमाकुला | तां दधार हरो राजन् गड़ां गगनमेखलाम्
समुद्धृतमहावर्ता मीनग्राहसमाकुला। तां दधार हरो राजन् गङ्गां गगनमेखलाम्॥
Verse 10
सा बभूव विसर्पन्ती त्रिधा राजन् समुद्रगा
सा बभूव विसर्पन्ती त्रिधा राजन् समुद्रगा। हंसपङ्क्तिनिभा शुभ्रा फेनवस्त्रावृतानना॥ क्वचिद् भुजङ्गवक्रेव कुटिला प्रववौ तदा। क्वचिच्च शैलशिखरात् पतन्ती शिलया हता॥ क्वचिद् जलकलनादेन गीतमिव व्यजृम्भत। एवं बहुविधाकारां गङ्गां भूमौ समागताम्॥ राजानं भगिरथं सा वाक्यमेतदुवाच ह।
Verse 11
फेनपुञज्जाकुलजला हंसानामिव पडुक्तय: । क्वचिदाभोगकुटिला प्रस्खलन्ती क्वचित् क्वचित्
लोमश उवाच—महाराज, फेनपुञ्जाकुलजला समुद्रगामिनी गङ्गा त्रिधा विभज्य हंसपङ्क्तिरिव शोभामगात्। सा मत्तेव प्रमदा नानाविधं जगाम—क्वचिदाभोगकुटिला सर्पगतिर्व्यवर्तत, क्वचिच्चोच्चैः पतन्ती शिलाभिः प्रतिहन्यमाना; श्वेतफेनसमूहैश्च वस्त्रैरिव संवृता। क्वचिदपि तोयकलकलनिनदैरिव उत्तमं गीतमुदैरयत्। एवं बहुरूपा गगनाच्च्युता पृथिवीतलमासाद्य भगीरथं राजानमब्रवीत्॥
Verse 12
सा फेनपटसंवीता मत्तेव प्रमदाव्रजत् | क्वचित् सा तोयनिनदैर्नदन्ती नादमुत्तमम्
सा फेनपटसंवीता मत्तेव प्रमदाव्रजत्। क्वचित्सा तोयनिनदैर्नदन्ती नादमुत्तमम्॥
Verse 13
एवंप्रकारान् सुबहून् कुर्वती गगनाच्च्युता । पृथिवीतलमासाद्य भगीरथमथाब्रवीत्
एवंप्रकारान् सुबहून् कुर्वती गगनाच्च्युता। पृथिवीतलमासाद्य भगीरथमथाब्रवीत्॥
Verse 14
दर्शयस्व महाराज मार्ग केन व्रजाम्यहम् । त्वदर्थमवतीर्णास्मि पृथिवीं पृथिवीपते,“महाराज! रास्ता दिखाओ मैं किस मार्गसे चलूँ? पृथ्वीपते! तुम्हारे लिये ही मैं इस भूतलपर उतरी हूँ!
दर्शयस्व महाराज मार्गं केन व्रजाम्यहम्। त्वदर्थमवतीर्णास्मि पृथिवीं पृथिवीपते॥
Verse 15
एतच्छुत्वा वचो राजा प्रातिष्ठत भगीरथ: । यत्र तानि शरीराणि सागराणां महात्मनाम्
एतच्छुत्वा वचो राजा प्रातिष्ठत भगीरथः। यत्र तानि शरीराणि सगराणां महात्मनाम्॥
Verse 16
गड्जाया धारणं कृत्वा हटो लोकनमस्कृत:
विश्ववन्दितो भगवान् शङ्करः शिरसि गङ्गाम् अवतार्य, त्रिदशैः सह पर्वतश्रेष्ठं कैलासं जगाम। अथ राजा भगिरथो गङ्गया सह समुद्रतीरं गत्वा वरुणालयं समुद्रं तस्या महावेगेन पूरयामास, गङ्गां च दुहितृत्वेन स्वीकृतवान्।
Verse 17
कैलासं पर्वतश्रेष्ठं जगाम त्रिदशै: सह । समासाद्य समुद्र च गड़या सहितो नृप:
कैलासं पर्वतश्रेष्ठं जगाम त्रिदशैः सह। समासाद्य समुद्रं च गङ्गया सहितो नृपः॥
Verse 18
पूरयामास वेगेन समुद्रं वरुणालयम् । दुहितृत्वे च नूपतिर्गड्रां समनुकल्पयत्
पूरयामास वेगेन समुद्रं वरुणालयम्। दुहितृत्वे च नृपतिः गङ्गां समनुकल्पयत्॥
Verse 19
पितृणां चोदकं तत्र ददौ पूर्णमनोरथ: । एतत् ते सर्वमाख्यातं गड़ा त्रिपथगा यथा
पितॄणां चोदकं तत्र ददौ पूर्णमनोरथः। एतत्ते सर्वमाख्यातं गङ्गा त्रिपथगा यथा॥
Verse 20
पूरणार्थ समुद्रस्य पृथिवीमवतारिता । (कालेयाश्न यथा राजंस्त्रिदशैर्विनिपातिता:) समुद्रश्न यथा पीत: कारणार्थ महात्मना
पूरणार्थं समुद्रस्य पृथिवीमवतारिता। लोमश उवाच—राजन्, गङ्गा समुद्रस्य पूरणार्थमेव पृथिव्यामवतारिता; तथा च यथा देवैः कालेयाः निहताः, यथा च कारणार्थं महात्मना अगस्त्येन समुद्रः पीतः—एतदपि ते पृष्टं मया सर्वमाख्यातम्॥
Verse 21
वातापिश्न यथा नीत: क्षयं स ब्रह्म॒हा प्रभो । अगस्त्येन महाराज यन्मां त्वं परिपृच्छसि
लोमश उवाच—प्रभो महाराज, यथा त्वं मां परिपृच्छसि तथा मया ते सर्वं निवेदितम्—यथा ब्रह्महन्ता वातापिर्अगस्त्येन महर्षिणा नीतः क्षयम्। यथा च देवैः कालेयदैत्याः निहताः, यथा च कारणविशेषादगस्त्येन समुद्रः पीतः, यथा च ब्राह्मणघातकः वातापिर्नाशितः—एष सर्वः प्रसङ्गो मया कथितः।
Verse 43
(पितृणां पावनार्थ ते तामहं मनुजाधिप ।) पतमानां सरिच्छेष्ठां धारयिष्ये त्रिविष्टपात् वहाँ ठहरकर उन्होंने नरश्रेष्ठ भगीरथसे कहा--“महाबाहो! गिरिराजनन्दिनी महानदी गंगासे भूतलपर उतरनेके लिये प्रार्थना करो। नरेश्वर! मैं तुम्हारे पितरोंको पवित्र करनेके लिये स्वर्गसे उतरती हुई सरिताओंमें श्रेष्ठ गड़ाको सिरपर धारण करूँगा”
लोकेश उवाच—मनुजाधिप, पितॄणां पावनार्थं त्रिविष्टपात् पतन्तीं सरिच्छ्रेष्ठां गङ्गां मूर्ध्ना धारयिष्यामि। तस्मात् महाबाहो, गिरिराजनन्दिनीं महतीं नदीं गङ्गां भूतलावतरणाय प्रार्थयस्व।
Verse 93
ललाटदेशे पतितां मालां मुक्तामयीमिव । उस समय उनके जलमें बड़ी-बड़ी भँवरें और तरंगे उठ रही थीं। मत्स्य और ग्राह भरे हुए थे। राजन! आकाशकी मेखलारूप गंगाको भगवान् शिवने अपने ललाटदेशमें पड़ी हुई मोतियोंकी मालाकी भाँति धारण कर लिया
लोमश उवाच—ललाटदेशे पतितां मालां मुक्तामयीमिव (गङ्गां) शम्भुर्धारयामास।
Verse 109
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायामगस्त्यमाहात्म्यकथने नवाधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायामगस्त्यमाहात्म्यकथने नवाधिकशततमोऽध्यायः।
Verse 156
प्लावनार्थ नरश्रेष्ठ पुण्येन सलिलेन च । यह सुनकर राजा भगीरथ जहाँ महात्मा सगरपुत्रोंके शरीर पड़े थे, वहाँ गंगाजीके पावन जलसे उन शरीरोंको प्लावित करनेके लिये उस स्थानसे प्रस्थित हुए
लोमश उवाच—प्लावनार्थं नरश्रेष्ठ पुण्येन सलिलेन च।
The implicit dilemma concerns conduct in a sacred, power-charged space: whether ordinary human impulses—especially unregulated speech and reactive anger—should be expressed when tradition frames the landscape as governed by ascetic prohibitions and divine boundaries.
Access to higher domains (physical or spiritual) is portrayed as conditioned by tapas and restraint; disciplined speech and controlled affect are presented as practical instruments for safely navigating sacred geographies and their inherited rules.
A direct phalaśruti formula is not stated; however, the chapter embeds a benefit-claim typical of tīrtha discourse: bathing at Nandā is said to remove impurity immediately, positioning the episode as a ritual-ethical instruction within the pilgrimage sequence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.