Previous Verse
Next Verse

Shloka 6

अध्याय २६ — युद्ध-निन्दा, काम-दोष, तथा धार्तराष्ट्र-नीति-विश्लेषण

War-aversion, Desire as a Policy Fault, and Analysis of Dhṛtarāṣṭra’s Governance

धर्म कृत्वा कर्मणां तात मुख्य महाप्रताप: सवितेव भाति । हीनो हि धर्मेण महीमपीमां लब्ध्वा नर: सीदति पापबुद्धि:,तात! धर्म, अर्थ और काम तीनोंमें धर्मको प्रधान मानकर तदनुसार चलनेवाला पुरुष महाप्रतापी होकर सूर्यकी भाँति चमक उठता है; परंतु जो धर्मसे हीन है और जिसकी बुद्धि पापमें ही लगी हुई है, वह मनुष्य इस सारी पृथ्वीको पाकर भी कष्ट ही भोगता रहता है

sañjaya uvāca | dharmaṃ kṛtvā karmaṇāṃ tāta mukhyaḥ mahāpratāpaḥ saviteva bhāti | hīno hi dharmeṇa mahīm apīmāṃ labdhvā naraḥ sīdati pāpabuddhiḥ ||

सञ्जय उवाच—तात, धर्मं प्रधानं कृत्वा कर्मणां यः प्रवर्तते स महाप्रतापः सवितेव भाति। यो हि धर्मेण हीनः पापबुद्धिः स इमां महीमपि लब्ध्वा दुःखमेव अनुभवति।

धर्मम्dharma, righteousness
धर्मम्:
Karma
TypeNoun
Rootधर्म
FormMasculine, Accusative, Singular
कृत्वाhaving made/placed (as)
कृत्वा:
TypeVerb
Rootकृ
FormAbsolutive (ktvā), Active
कर्मणाम्of actions/deeds
कर्मणाम्:
TypeNoun
Rootकर्मन्
FormNeuter, Genitive, Plural
तातdear son / dear one
तात:
TypeNoun
Rootतात
FormMasculine, Vocative, Singular
मुख्यम्chief, principal
मुख्यम्:
Karma
TypeAdjective
Rootमुख्य
FormNeuter, Accusative, Singular
महाप्रतापःone of great splendor/valor
महाप्रतापः:
Karta
TypeNoun
Rootमहाप्रताप
FormMasculine, Nominative, Singular
सविताthe Sun
सविता:
Karta
TypeNoun
Rootसवितृ
FormMasculine, Nominative, Singular
इवlike, as
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
भातिshines
भाति:
TypeVerb
Rootभा
FormPresent (Lat), Third, Singular, Parasmaipada
हीनःdevoid, lacking
हीनः:
Karta
TypeAdjective
Rootहीन
FormMasculine, Nominative, Singular
हिindeed, for
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
धर्मेणby/with dharma
धर्मेण:
Karana
TypeNoun
Rootधर्म
FormMasculine, Instrumental, Singular
महीम्the earth
महीम्:
Karma
TypeNoun
Rootमही
FormFeminine, Accusative, Singular
अपिeven, also
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
इमाम्this (f.)
इमाम्:
TypePronoun
Rootइदम्
FormFeminine, Accusative, Singular
लब्ध्वाhaving obtained
लब्ध्वा:
TypeVerb
Rootलभ्
FormAbsolutive (ktvā), Active
नरःa man
नरः:
Karta
TypeNoun
Rootनर
FormMasculine, Nominative, Singular
सीदतिsinks, suffers, is distressed
सीदति:
TypeVerb
Rootसद्
FormPresent (Lat), Third, Singular, Parasmaipada
पापबुद्धिःone whose mind is sinful
पापबुद्धिः:
Karta
TypeNoun
Rootपापबुद्धि
FormMasculine, Nominative, Singular
तातdear son / dear one
तात:
TypeNoun
Rootतात
FormMasculine, Vocative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
S
Savitar (the Sun)
M
Mahī (the Earth)

Educational Q&A

Dharma must be made the primary standard governing all actions; such a person gains true radiance and authority. Power or even possession of the whole earth cannot bring well-being to one who lacks dharma and is driven by sinful intent—inner corruption turns external success into suffering.

In the Udyoga Parva’s counsel-filled setting before the great war, Sañjaya delivers a moral observation: he contrasts the dharma-led person, who shines like the sun, with the adharmic, sin-minded person, who remains miserable despite worldly conquest.