Shloka 7
अध्याय २३ — संजयस्योपप्लव्यगमनम् तथा युधिष्ठिरकुशलप्रश्नाः
Sanjaya’s Arrival at Upaplavya and Yudhiṣṭhira’s Welfare Inquiries
न त्वेव मन्ये पुरुषस्य राज- न्ननागतं ज्ञायते यद् भविष्यम् | त्वं चेत् तथा सर्वरधर्मोपपन्न: प्राप्त: क्लेशं पाण्डव कृच्छुरूपम् । त्वमेवैतत् कृच्छूगतश्न भूय: समीकुर्या: प्रज्ञयाजातशत्रो,पाण्डुनन्दन महाराज युधिष्ठिर! मेरा यह विश्वास है कि मनुष्यका भविष्य जबतक वह सामने नहीं आता, किसीको ज्ञात नहीं होता; क्योंकि आप-जैसे सर्वधर्मसम्पन्न पुरुष भी अत्यन्त भयंकर क्लेशमें पड़ गये। अजातशत्रो! संकटमें पड़नेपर भी आप ही अपनी बुद्धिसि विचारकर इस झगड़ेकी शान्तिके लिये पुनः कोई सरल उपाय ढूँढ़ निकालिये
sañjaya uvāca | na tveva manye puruṣasya rājan nānāgataṃ jñāyate yad bhaviṣyam | tvaṃ cet tathā sarva-dharmopapannaḥ prāptaḥ kleśaṃ pāṇḍava kṛcchra-rūpam | tvam evaitat kṛcchra-gataś ca bhūyaḥ samīkuryāḥ prajñayājātaśatro pāṇḍu-nandana mahārāja yudhiṣṭhira |
सञ्जय उवाच—राजन्, न त्वेव मन्ये पुरुषस्य यद् भविष्यम् अनागतं तद् ज्ञायते। यतः त्वं सर्वधर्मोपपन्नोऽपि पाण्डव, कृच्छ्ररूपं क्लेशं प्राप्तः। अतः कृच्छ्रगतः सन्नपि त्वमेव, अजातशत्रो, प्रज्ञया पुनः समीकुर्याः—येनास्य कलहस्य शान्तये कश्चित् सरलोपायः स्यात्।
सयजय उवाच
Educational Q&A
Human beings cannot reliably know the future before it unfolds; therefore even the righteous may face unexpected calamity. In crisis, one should respond with prajñā—clear discernment—seeking a dharmic, peace-oriented resolution rather than being driven by despair or inevitability.
Sañjaya addresses Yudhiṣṭhira, noting that unforeseen suffering has come even upon a virtuous king. He urges Yudhiṣṭhira to deliberate again and find a simple, workable path to end the dispute—framing the moment as a final push toward reconciliation before escalation.