Previous Verse
Next Verse

Shloka 48

Pāṇḍava-senā-niryāṇa and Vyūha-vibhāga (पाण्डवसेनानिर्याण तथा व्यूहविभाग)

उलूकं॑ भरतश्रेष्ठ सामपूर्वमथोर्जितम्‌ । दुर्योधनस्य तद्‌ वाक्‍्यं निशम्य भरतर्षभ:,भरतश्रेष्ठ जनमेजय! इस प्रकार युधिष्ठिरने उलूकसे पहले मधुर वचन बोलकर फिर ओजस्वी शब्दोंमें उत्तर दिया। (उलूकके मुखसे) पहले दुर्योधनके पूर्वोक्त संदेशको सुनकर भरतकुलभूषण युधिष्छिर रोषसे अत्यन्त लाल हुए नेत्रोंद्वारा देखते हुए विषधर सर्पके समान उच्छवास लेने लगे। फिर ओठोंके दोनों कोनोंको चाटते हुए वे श्रीकृष्ण तथा भाइयोंकी ओर देखकर बोलनेको प्रस्तुत हुए। वे अपनी विशाल भुजा ऊपर उठा धूर्त जुआरी शकुनिके पुत्र उलूकसे मुसकराते हुए-से बोले---

sañjaya uvāca | ulūkaṃ bharataśreṣṭha sāmapūrvam athorjitam | duryodhanasya tad vākyaṃ niśamya bharatarṣabhaḥ ||

उलूकं भरतश्रेष्ठ सामपूर्वमथोर्जितम् । दुर्योधनस्य तद् वाक्यं निशम्य भरतर्षभः ॥

उलूकम्Ulūka (as object addressed/mentioned)
उलूकम्:
Karma
TypeNoun
Rootउलूक
FormMasculine, Accusative, Singular
भरतश्रेष्ठO best of the Bharatas
भरतश्रेष्ठ:
TypeNoun
Rootभरत-श्रेष्ठ
FormMasculine, Vocative, Singular
सामपूर्वम्preceded by conciliation (gentle words)
सामपूर्वम्:
Karma
TypeAdjective
Rootसाम-पूर्व
FormNeuter, Accusative, Singular
अथthen
अथ:
TypeIndeclinable
Rootअथ
ऊर्जितम्forceful, vigorous
ऊर्जितम्:
Karma
TypeAdjective
Rootऊर्जित
FormNeuter, Accusative, Singular
दुर्योधनस्यof Duryodhana
दुर्योधनस्य:
TypeNoun
Rootदुर्योधन
FormMasculine, Genitive, Singular
तत्that
तत्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Accusative, Singular
वाक्यम्speech, message
वाक्यम्:
Karma
TypeNoun
Rootवाक्य
FormNeuter, Accusative, Singular
निशम्यhaving heard
निशम्य:
TypeVerb
Rootनि-शम्
Formक्त्वा (absolutive/gerund), Parasmaipada (usage-neutral for gerund)
भरतर्षभःthe bull among the Bharatas (Yudhiṣṭhira)
भरतर्षभः:
Karta
TypeNoun
Rootभरत-ऋषभ
FormMasculine, Nominative, Singular

संजय उवाच

S
Sanjaya
U
Uluka
D
Duryodhana
B
Bharata (dynasty)
Y
Yudhishthira
K
Krishna
P
Pandava brothers
S
Shakuni