Shloka 43
धृतराष्ट्रस्य मूर्च्छा—व्यासोपदेशः
Dhṛtarāṣṭra’s Collapse and Vyāsa’s Counsel
मेरे द्वारा उस गुप्त रहस्यके बता दिये जानेपर धर्मपुत्र युधिष्ठिरने बहुत प्रयत्न किया कि कौरवोंमें परस्पर कलह न हो; परंतु दैवका विधान बड़ा प्रबल होता है ।। अनतिक्रमणीयो हि विधी राजन् कथंचन । कृतान्तस्य तु भूतेन स्थावरेण चरेण च,राजन्! दैव अथवा कालके विधानको चराचर प्राणियोंमेंसे कोई भी किसी तरह लाँघ नहीं सकता
anatikramaṇīyo hi vidhī rājan kathaṃcana | kṛtāntasya tu bhūtena sthāvareṇa careṇa ca || rājan daivaṃ athavā kālasya vidhānaṃ carācaraprāṇibhiḥ kaścid api kathaṃcid na laṅghayitum śaknoti |
अनतिक्रमणीयो हि विधी राजन् कथंचन । कृतान्तस्य तु भूतेन स्थावरेण चरेण च ॥ दैवस्य वा कालविधानस्य चराचरं न कश्चनातिक्रामति ॥ धर्मपुत्रो युधिष्ठिरो राजा कौरवाणां कलहं निवारयितुं बहु यतमानोऽपि दैवविधानस्य प्राबल्यात् नाशक्नोत् ॥
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches the limits of human agency: however righteous one’s effort, the decree of fate/Time (daiva/kāla) is inviolable, and no being—moving or unmoving—can overstep what is fixed by Kṛtānta (Death/inevitable end).
Vyāsa explains to the king that Yudhiṣṭhira had tried hard to prevent internal strife among the Kauravas, but the unfolding of events followed a stronger cosmic dispensation—destiny or Time—leading to unavoidable conflict and its tragic consequences.