Saṃsāra-mārga-vistaraḥ
Vidura’s Expanded Account of the Path
विद्वान् पुरुष कहते हैं कि प्राणियोंका शरीर रथके समान है, सत्त्व (सत्त्वगुणप्रधान बुद्धि) सारथि है, इन्द्रियाँ घोड़े हैं और मन लगाम है। जो पुरुष स्वेच्छापूर्वक दौड़ते हुए उन घोड़ोंके वेगका अनुसरण करता है, वह तो इस संसारचक्रमें पहियेके समान घूमता रहता है ।। यस्तान् संयमते बुद्धया संयतो न निवर्तते । ये तु संसारचक्रेडस्मिं श्व॒क्रवत् परिवर्तिते
vidvān puruṣāḥ kathayanti yat prāṇināṁ śarīraṁ ratha-samam; sattvaṁ (sattva-guṇa-pradhānā buddhiḥ) sārathiḥ, indriyāṇi aśvāḥ, manaś ca lagāmaḥ. yaḥ puruṣaḥ svecchayā dhāvataḥ tān aśvānāṁ vegam anusarati, sa tu asmin saṁsāra-cakre cakravat parivartate. yas tān saṁyamate buddhyā saṁyataḥ na nivartate; ye tu saṁsāra-cakre ’smin cakravat parivartante.
रथः शरीरं प्राणिनां सत्त्वं सारथिरुच्यते। इन्द्रियाणि हया प्रोक्ता मनो रश्मिरुदाहृतम्॥ यस्तु स्वेच्छया तेषां हयानां वेगमनुधावति। स संसारचक्रेऽस्मिन् चक्रवत् परिवर्तते॥ यस्तान् संयमते बुद्ध्या संयतः स न निवर्तते। ये तु संसारचक्रेऽस्मिन् शक्रवत् परिवर्तिते॥
विदुर उवाच