Adhyaya 26
Chapter 26: Śoka-pratiṣedha, Hata-saṅkhyā, Gati-vibhāga, Pretakārya-ājñā (Restraint of Grief, Count of the Slain, Destinies, and Funerary Directives)
Upa-parva: Śoka-nivāraṇa and Pretakārya-vidhāna (Aftermath Counsel and Funerary Arrangements)
The chapter opens with Vāsudeva addressing Gāndhārī, urging her to rise from grief and asserting that the destruction of the Kurus is rooted in her own failure to restrain Duryodhana’s harmful conduct. He frames excessive mourning over the irrevocable as compounding suffering, and employs a socially-coded comparison of varṇa-linked aims to sharpen the critique of a princess oriented toward destruction. Vaiśaṃpāyana then reports Gāndhārī’s silence. Dhṛtarāṣṭra, suppressing confusion, questions Yudhiṣṭhira about the scale of losses; Yudhiṣṭhira provides a numerical accounting and, upon further inquiry, outlines differentiated post-mortem destinations based on mental disposition and battlefield behavior (joyful resolve, reluctant inevitability, supplication while fleeing, steadfast kṣatra-duty under wounding). Asked how he knows, Yudhiṣṭhira attributes his insight to prior tīrtha-travel and divine vision gained through contact with the sage Lomaśa. Dhṛtarāṣṭra then raises the practical-ethical problem of unclaimed bodies and proper cremation. Yudhiṣṭhira issues administrative orders to Sudharmā, Dhaumya, Saṃjaya, Vidura, Yuyutsu, and attendants to perform pretakārya comprehensively. The narrative details procurement of sandalwood, aguru, ghee, oils, fragrances, garments, and the construction of pyres. Named leaders and many others are cremated with rite; the night is described as filled with Vedic chant-sounds and women’s lamentation, while fires glow like covered celestial bodies. Finally, Vidura oversees cremation of the unclaimed in heaps by royal command, after which Yudhiṣṭhira proceeds with Dhṛtarāṣṭra toward the Gaṅgā.
Chapter Arc: अनुस्मृतिविद्या और दिव्यदृष्टि के प्रभाव से युधिष्ठिर के सामने युद्ध की विराट क्षति—मृतकों की संख्या, उनकी गति और अधूरे संस्कारों का भय—एक साथ उपस्थित हो उठता है। → शोक के बीच दोषारोपण की आग भड़कती है: धृतराष्ट्र के मन में यह पीड़ा कि सब कुछ उसके वंश पर टूटा, और प्रत्युत्तर में युधिष्ठिर का कठोर सत्य—दुर्योधन की ईर्ष्या, अहंकार और वृद्धों की आज्ञा-उल्लंघन ही इस विनाश का मूल था; बीती बातों पर विलाप से दुःख ही बढ़ता है। → युधिष्ठिर का निर्णायक कथन कि ‘मृत, नष्ट और अतीत’ पर शोक करने वाला दुगुना अनर्थ पाता है—और साथ ही यह स्वीकार कि अब धर्म का कार्य शेष है: जिनका कोई संस्कारकर्ता नहीं, उन अनाथ मृतकों के लिए भी सामूहिक दाह-संस्कार अनिवार्य है। → युधिष्ठिर राजाज्ञा देते हैं; विदुर के नेतृत्व में सहस्रों की संख्या में अनाथ शवों के ढेर एकत्र कर लकड़ियों से चिताएँ रची जाती हैं और सबका दाहकर्म कराया जाता है। युधिष्ठिर धृतराष्ट्र को आगे रखकर गंगा की ओर प्रस्थान करते हैं, ताकि शेष क्रियाएँ और शोक-शमन का क्रम आगे बढ़े। → गंगा-तट पर पहुँचकर शोकाकुल स्त्रियों और बचे हुए वृद्धों के साथ आगे कौन-सा संवाद/विधि होगी—यह अगले अध्याय के लिए खुला रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान (श्राद्धपर्व) षड्विशो<ध्याय: प्राप्त अनुस्मृतिविद्या और दिव्यदृष्टिके प्रभावसे युधिष्ठिरका महाभारतसयुद्धमें मारे गये लोगोकी संख्या और गतिका वर्णन तथा युधिष्ठिरकी आज्ञासे सबका दाह-संस्कार श्रीभगवानुवाच उत्तिष्ीत्तिष्ठ गान्धारि मा च शोके मन: कृथा: । तवैव हापराधेन कुरवो निधनं गता:
श्रीभगवानुवाच—उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गान्धारि, मा च शोके मनः कृथाः। तवैवापराधेन कुरवो निधनं गताः॥
Verse 2
यत् त्वं पुत्रं दुरात्मानमीर्षुमत्यन्तमानिनम् । दुर्योधन पुरस्कृत्य दुष्कृतं साधु मन््यसे
वैशम्पायन उवाच—यत् त्वं पुत्रं दुरात्मानमीर्षुमत्यन्तमानिनम्। दुर्योधनं पुरस्कृत्य दुष्कृतं साधु मन्यसे॥
Verse 3
निष्टरं वैरपुरुषं वृद्धानां शासनातिगम् । कथमात्मकृतं दोषं॑ मय्याधातुमिहेच्छसि
वैशम्पायन उवाच—निष्ठुरं वैरपुरुषं वृद्धानां शासनातिगम्। कथमात्मकृतं दोषं मय्याधातुमिहेच्छसि॥
Verse 4
मृतं वा यदि वा नष्ट योइतीतमनुशोचति । दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थो प्रपद्यते
वैशम्पायन उवाच—मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति। दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते॥
Verse 5
तपोर्थीयं ब्राह्मणी धत्त गर्भ गौवोंढारं धावितारं तुरड्ी । शूद्रा दासं पशुपालं च वैश्या वधार्थीयं त्वद्विधा राजपुत्री
तपोर्थीयं ब्राह्मणी धत्त गर्भं गौर्वोढारं धावितारं तुरङ्गी । शूद्रा दासं पशुपालं च वैश्या वधार्थीयं त्वद्विधा राजपुत्री ॥
Verse 6
वैशम्पायन उवाच तच्छुत्वा वासुदेवस्य पुनरुक्तं वचो5प्रियम् । तूष्णीं बभूव गान्धारी शोकव्याकुललोचना
वैशम्पायन उवाच— तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य पुनरुक्तं वचोऽप्रियम् । तूष्णीं बभूव गान्धारी शोकव्याकुललोचना ॥
Verse 7
धृतराष्ट्रस्तु राजर्षिनिंगृह्याबुद्धिजं तम: । पर्यपृच्छत धर्मज्ञो धर्मराजं युधिष्ठिरम्,उस समय धर्मज्ञ राजर्षि धृतराष्ट्रने अज्ञानसे उत्पन्न होनेवाले शोक और मोहको रोककर धर्मराज युधिष्ठिरसे पूछा--
धृतराष्ट्रस्तु राजर्षिर्निगृह्याबुद्धिजं तमः । पर्यपृच्छत धर्मज्ञो धर्मराजं युधिष्ठिरम् ॥
Verse 8
जीवतां परिमाणज्ञ: सैन्यानामसि पाण्डव | हतानां यदि जानीषे परिमाणं वदस्व मे,'पाण्डुनन्दन! तुम जीवित सैनिकोंकी संख्याके जानकार तो हो ही। यदि मरे हुओंकी संख्या जानते हो तो मुझे बताओ
जीवतां परिमाणज्ञः सैन्यानामसि पाण्डव । हतानां यदि जानीषे परिमाणं वदस्व मे ॥
Verse 9
युधिछिर उवाच दशायुतानामयुतं सहस्राणि च विंशति: । कोट्य: षष्टिश्न॒ षट् चैव हास्मिन् राजन् मृथे हता:,युधिष्ठिर बोले--राजन्! इस युद्धमें एक अरब, छाछठ करोड़, बीस हजार योद्धा मारे गये हैं
युधिष्ठिर उवाच— दशायुतानामयुतं सहस्राणि च विंशतिः । कोट्यः षष्टिश्च षट् चैव हास्मिन् राजन् मृधे हताः ॥
Verse 10
अलक्षितानां वीराणां सहस्राणि चतुर्दश । दश चान्यानि राजेन्द्र शतं षष्टिक्ष पडच च,राजेन्द्र! इनके अतिरिक्त चौबीस हजार एक सौ पैंसठ सैनिक लापता है
युधिष्ठिर उवाच—राजेन्द्र! अलक्षितानां वीराणां चतुर्दश सहस्राणि; एतेभ्यश्चान्ये पञ्चषष्ट्यधिकं शतमपि (अलक्षिताः) सन्ति।
Verse 11
धृतराष्ट उवाच युधिष्ठिर गतिं कां ते गता: पुरुषसत्तम । आचक्ष्व मे महाबाहो सर्वज्ञों हसि मे मत:
धृतराष्ट्र उवाच—युधिष्ठिर! कां गतिं ते गताः, पुरुषसत्तम? आचक्ष्व मे, महाबाहो; सर्वज्ञोऽसीति मे मतिः।
Verse 12
धृतराष्ट्रने पूछा--पुरुषप्रवर! महाबाहु युधिष्ठिर! तुम तो मुझे सर्वज्ञ जान पड़ते हो; अतः यह तो बताओ कि *वे मरे हुए सैनिक किस गतिको प्राप्त हुए हैं?' ।।
युधिष्ठिर उवाच—यानी तानि शरीराणि हृष्टैः परमसंयुगे निहतानि, ते सत्यविक्रमाः देवराजसमाल्लोकान् गताः।
Verse 13
युधिष्ठिरने कहा--जिन लोगोंने इस महासमरमें बड़े हर्ष और उत्साहके साथ अपने शरीरोंकी आहुति दी है, वे सत्यपराक्रमी वीर देवराज इन्द्रके समान लोकोंमें गये हैं ।।
ये त्वहृष्टेन मनसा मर्तव्यमिति भारत, युध्यमाना हताः संख्ये गन्धर्वैः सह संगताः।
Verse 14
ये च संग्रामभूमिष्ठा याचमाना: पराड्मुखा: । शस्त्रेण निधन प्राप्ता गतास्ते गुह्म॒कान् प्रति
ये च संग्रामभूमिष्ठा याचमानाः पराङ्मुखाः, शस्त्रेण निधनं प्राप्ता गतास्ते गुह्मकान् प्रति।
Verse 15
पात्यमाना: परैयें तु हीयमाना निरायुधा: । ह्वीनिषेवा महात्मान: परानभिमुखा रणे
युधिष्ठिर उवाच—ये महात्मानो वैरिभिः पात्यमानाः परैः, हीयमानाः निरायुधाः, ह्रीणिषेवाः सन्तोऽपि रणे परानभिमुखा एव स्थित्वा, तस्मिन्नवस्थायामेव तीक्ष्णैरस्त्रशस्त्रैश्छिन्नाः—ते क्षत्रधर्मपरायणा ब्रह्मलोकं गताः। अत्र मे नान्यथा मतिः।
Verse 16
छिद्यमाना: शितै: शस्त्रै: क्षत्रधर्मपरायणा: । गतास्ते ब्रह्मसदनं न मे5त्रास्ति विचारणा
युधिष्ठिर उवाच—छिद्यमानाः शितैः शस्त्रैः क्षत्रधर्मपरायणाः। गतास्ते ब्रह्मसदनं न मेऽत्रास्ति विचारणा॥
Verse 17
ये त्वत्र निहता राजन्नन्तरायो धन प्रति । यथाकथंचित् पुरुषास्ते गतास्तूत्तरान् कुरून्
युधिष्ठिर उवाच—ये त्वत्र निहता राजन्, नान्तरायो धनं प्रति। यथाकथञ्चित् पुरुषास्ते गतास्तूत्तरान् कुरून्॥
Verse 18
धघतराट्र उवाच केन ज्ञानबलेनैवं पुत्र पश्यसि सिद्धवत् | तन्मे वद महाबाहो श्रोतव्यं यदि वै मया
धृतराष्ट्र उवाच—केन ज्ञानबलेनैवं पुत्र पश्यसि सिद्धवत्। तन्मे वद महाबाहो श्रोतव्यं यदि वै मया॥
Verse 19
धृतराष्ट्रने पूछा--बेटा! किस ज्ञानबलसे तुम इस तरह सिद्ध पुरुषोंके समान सब कुछ प्रत्यक्ष देख रहे हो। महाबाहो! यदि मेरे सुननेयोग्य हो तो बताओ ।।
युधिष्ठिर उवाच—निदेशाद् भवतः पूर्वं वने विचरता मया। तीर्थयात्राप्रसङ्गेन सम्प्राप्तोऽयमनुग्रहः॥
Verse 20
युधिष्ठिर बोले--महाराज! पहले आपकी आज्ञासे जब मैं वनमें विचरता था, उन्हीं दिनों तीर्थयात्राके प्रसंगसे मुझे एक महात्माका इस रूपमें अनुग्रह प्राप्त हुआ ।।
युधिष्ठिर उवाच—महाराज! पूर्वं तवाज्ञया यदा वनं विचरन् आसं, तदा तीर्थयात्राप्रसङ्गेन महात्मनः प्रसादं लब्धवान्। देवर्षिर्लोमशो मया दृष्टः; तस्माच्चाहम् अनुस्मृतिविद्यां प्राप्तवान्। अपि च पूर्वकाले ज्ञानयोगस्य प्रभावेन दिव्यचक्षुरपि मया प्राप्तम्। अतः मम वचनं न कल्पनामात्रं, किन्तु गुरुप्रसादजन्यं स्वानुभवसमन्वितं च।
Verse 21
धृतराष्ट्र रवाच अनाथानां जनानां च सनाथानां च भारत | कच्चित् तेषां शरीराणि धक्ष्यसे विधिपूर्वकम्
धृतराष्ट्र उवाच—अनाथानां जनानां च सनाथानां च भारत! कच्चित् तेषां शरीराणि विधिपूर्वकं धक्ष्यसे?
Verse 22
न येषामस्ति संस्कर्ता न च ये>त्राहिताग्नय: । वयं च कस्य कुर्याम बहुत्वात् तात कर्मणाम्
न येषामस्ति संस्कर्ता न च येऽत्राहिताग्नयः। वयं च कस्य कुर्याम बहुत्वात् तात कर्मणाम्॥
Verse 23
यान् सुपर्णाश्च गृध्राश्न विकर्षन्ति यतस्तत: । तेषां तु कर्मणा लोका भविष्यन्ति युधिष्ठिर,युधिष्ठि!![ जिनकी लाशोंको गरुड़ और गीध इधर-उधर घसीट रहे हैं, उन्हें तो श्राद्धकर्मसे ही शुभलोक प्राप्त होंगे?
यान् सुपर्णाश्च गृध्राश्च विकर्षन्ति यतस्ततः। तेषां तु श्राद्धकर्मणा लोका भविष्यन्ति युधिष्ठिर॥
Verse 24
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तो महाराज कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । आदिदेश सुधर्माणं धौम्यं सूतं च संजयम्
वैशम्पायन उवाच—एवमुक्तो महाराज कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। आदिदेश सुधर्माणं धौम्यं सूतं च संजयम्॥
Verse 25
विदुरं च महाबुद्धि युयुत्सुं चैव कौरवम् । इन्द्रसेनमुखांश्वैव भृत्यान् सूतांश्व॒ सर्वश:
वैशम्पायन उवाच—ते विदुरं महाबुद्धिं युयुत्सुं चैव कौरवम् । इन्द्रसेनमुखांश्चैव भृत्यान् सूतांश्च सर्वशः समाह्वयन्, यथा युद्धोत्तरं गुरुकर्मसु सर्वेऽवश्यका जनाः समुपस्थिताः स्युः ॥
Verse 26
भवन्त: कारयन्त्वेषां प्रेतकार्याण्यशेषत: । यथा चानाथवत् किचिच्छरीरं न विनश्यति,इति श्रीमहा भारते स्त्रीपर्वणि श्राद्धपर्वणि कुरूणामौर्ध्वदेहिके षड्विंशो5ध्याय: ।।
वैशम्पायन उवाच—भवन्तः सर्वेऽस्येषां प्रेतकार्याण्यशेषतः कारयन्तु । यथा चानाथवत् किञ्चिच्छरीरं न विनश्येत् ॥
Verse 27
वैशम्पायनजी कहते हैं--महाराज! राजा धुृतराष्ट्रके ऐसा कहनेपर कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरने सुधर्मा
वैशम्पायन उवाच—महाराज! धृतराष्ट्रेणैवं उक्ते कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः सुधर्माणं धौम्यं सारथिं संजयम्, परमबुद्धिमन्तं विदुरं, कुरुवंश्यं युयुत्सुं, इन्द्रसेनादीन् भृत्यान् सर्वांश्च सूतान् आज्ञापयामास—“एतेषां सर्वेषां प्रेतकार्याणि सम्पादयत; मा कश्चिदपि शवोऽनाथवत् नश्येत्।” धर्मराजशासनात् क्षत्ता विदुरः सूतश्च संजयः, सुधर्मा धौम्यसहितः, इन्द्रसेनादयश्च तत्कर्मणि प्रववृते ॥
Verse 28
चन्दनागुरुकाष्ठानि तथा कालीयकान्युत । घृतं तैलं च गन्धांश्व क्षौमाणि वसनानि च
चन्दनागुरुकाष्ठानि तथा कालीयकान्युत । घृतं तैलं च गन्धान् क्षौमाणि वसनानि च ॥
Verse 29
समाहृत्य महाहाणि दारूणां चैव संजयान् । रथांश्व मृदितांस्तत्र नानाप्रहरणानि च
समाहृत्य महाहाणि दारूणां चैव सञ्चयान् । रथांश्च मृदितांस्तत्र नानाप्रहरणानि च ॥
Verse 30
चिता: कृत्वा प्रयत्नेन यथामुख्यान् नराधिपान् । दाहयामासुरव्यग्रा: शास्त्रदृष्टेन कर्मणा
चिताः कृत्वा प्रयत्नेन यथामुख्यान् नराधिपान् । दाहयामासुरव्यग्राः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥
Verse 31
धर्मराजके आदेशसे विदुरजी
ततः शान्त्या यथाशास्त्रं दाहकर्माणि चक्रिरे । दुर्योधनं च राजानं भ्रातॄंश्चास्य महारथान् ॥ शल्यं शलं च राजानं भूरिश्रवसमेव च । घृतधाराभिरुद्दीप्तैः पावकैस्तैर्ददाहिरे ॥
Verse 32
जयद्रथं च राजानमभिमन्युं च भारत । दौ:शासनिं लक्ष्मणं च धृष्टकेतुं च पार्थिवम्
जयद्रथं च राजानमभिमन्युं च भारत । दौःशासनिं लक्ष्मणं च धृष्टकेतुं च पार्थिवम् ॥
Verse 33
बृहन्तं सोमदत्तं च सृज्जयांश्व शताधिकान् । राजानं क्षेमधन्वानं विराटद्रुपदौ तथा
बृहन्तं सोमदत्तं च सृञ्जयांश्च शताधिकान् । राजानं क्षेमधन्वानं विराटद्रुपदौ तथा ॥
Verse 34
शिखण्डिनं च पाज्चाल्यं धृष्टय्युम्नं च पार्षतम् । युधामन्युं च विक्रान्तमुत्तमौजसमेव च
शिखण्डिनं च पाञ्चाल्यं धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् । युधामन्युं च विक्रान्तमुत्तमौजसमेव च ॥
Verse 35
कौसल्यं द्रौपदेयांश्व शकुनिं चापि सौबलम् | अचल वृषकं चैव भगदत्तं च पार्थिवम्
वैशम्पायन उवाच—कौसल्यं द्रौपदेयांश्च सुबलपुत्रं शकुनिं तथा । अचलवृषकौ चैव भगदत्तं च पार्थिवम् ॥ घृतधाराभिराहुतैर्दीप्तैः पावकैस्तदा । सहस्रशोऽन्यभूपालैः सह तेषां ददाह ते ॥
Verse 36
कर्ण वैकर्तनं चैव सहपुत्रममर्षणम् । केकयांश्व महेष्वासांस्त्रिगर्ताश्न महारथान्
वैशम्पायन उवाच—कर्णं वैकर्तनं चैव सहपुत्रममर्षणम् । केकयान् महेष्वासान् त्रिगर्तांश्च महारथान् ॥ घृतधाराहुतैर्दीप्तैः पावकैः समदाहयन् । सहस्रशोऽन्यभूपालैः सह तेषां ददाह ते ॥
Verse 37
घटोत्कचं राक्षसेन्द्रे बकभ्रातरमेव च । अलम्बुषं राक्षसेन्द्र जलसन्धं च पार्थिवम्
वैशम्पायन उवाच—घटोत्कचं राक्षसेन्द्रं बकभ्रातरमेव च । अलम्बुषं राक्षसश्रेष्ठं जलसन्धं च पार्थिवम् ॥ घृतधाराहुतैर्दीप्तैः पावकैः समदाहयन् । सहान्यैर्बहुभिर्वीरैर्भूपालैश्च सहस्रशः ॥
Verse 38
एतांश्रान्यांश्व॒ सुबहून् पार्थिवांश्व सहस्रश: । घृतधाराहुतैर्दीप्तै: पावकैः समदाहयन्
वैशम्पायन उवाच—एतान् चान्यान् च सुबहून् पार्थिवान् सहस्रशः । घृतधाराहुतैर्दीप्तैः पावकैः समदाहयन् ॥
Verse 39
पितृमेधाश्व केषांचित् प्रावर्तनत महात्मनाम् | सामभि क्षाप्यगायन्त तेडन्वशोचन्त चापरै:
वैशम्पायन उवाच—पितृमेधाश्च केषांचित् प्रावर्तन्त महात्मनाम् । सामभिः केचिदगायन्त तत्रान्येऽन्वशोचयन् ॥
Verse 40
साम्नामूचां च नादेन स्त्रीणां च रुदितस्वनै: । कश्मलं सर्वभूतानां निशायां समपद्यत,सामवेदीय मन्त्रों तथा ऋचाओंके घोष और स्त्रियोंके रोनेकी आवाजसे वहाँ रातमें सभी प्राणियोंको बड़ा कष्ट हुआ
वैशम्पायन उवाच—निशायां साम्नामुच्चैर्नादेन वेदपाठघोषैश्च स्त्रीणां रुदितस्वनैः सह सर्वभूतानां कश्मलं समपद्यत।
Verse 41
ते विधूमा: प्रदीप्ताश्न दीप्यमानाश्व॒ पावका: । नभसीवान्वदृश्यन्त ग्रहास्तन्व भ्रसंवृता:
वैशम्पायन उवाच—ते विधूमाः प्रदीप्ताश्च दीप्यमानाश्च पावकाः, नभसि सूक्ष्ममेघैः संवृतान् ग्रहानिव दृश्यन्ते स्म।
Verse 42
ये चाप्यनाथास्तत्रासन् नानादेशसमागता: । तांश्व सर्वान् समानाय्य राशीन् कृत्वा सहस्रश:
वैशम्पायन उवाच—ये चाप्यनाथास्तत्रासन् नानादेशसमागताः, तान् सर्वान् समानाय्य राशीन् कृत्वा सहस्रशः।
Verse 43
चित्वा दारुभिर व्यग्रै: प्रभूते: स्नेहपाचितै: । दाहयामास तान् सर्वान् विदुरो राजशासनात्
वैशम्पायन उवाच—चित्वा दारुभिर्व्यग्रैः प्रभूतैः स्नेहपाचितैः, दाहयामास तान् सर्वान् विदुरो राजशासनात्।
Verse 44
कारयित्वा क्रियास्तेषां कुरुराजो युधिष्ठिर: । धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गड्जामभिमुखो5गमत्,इस प्रकार उन सबका दाहकर्म कराकर कुरुराज युधिष्छिर धृतराष्ट्रको आगे करके गंगाजीकी ओर चले गये
वैशम्पायन उवाच—कारयित्वा क्रियास्तेषां कुरुराजो युधिष्ठिरः, धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गङ्गामभिमुखोऽगमत्।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to assign moral causality after catastrophe: whether grief justifies external blame, or whether responsibility includes the prior failure to restrain a destructive agent whose choices produced collective ruin.
The chapter teaches that mourning what is irreversible can deepen suffering, and that ethical clarity requires acknowledging enabling conditions of harm; restoration begins through disciplined speech, accurate reckoning, and dutiful rites performed without partiality.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is practical and ethical—linking knowledge (saṅkhyā and gati) to duty (pretakārya), demonstrating how dharma is re-entered through ritual order and administrative responsibility.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.