Shloka 22
Chapter 78: Royal Responsibility for Wealth, Social Order, and the Protection of Dvijas
Kekaya Exemplum
मैं देवता, पितर तथा अतिथि आदिको उनका भाग अर्पण किये बिना कभी नहीं भोजन करता। परायी स्त्रीसे कभी सम्पर्क नहीं रखता तथा कभी स्वच्छन्द होकर क्रीडा नहीं करता तो भी तुमने मेरे शरीरमें कैसे प्रवेश किया? ।। नाब्रह्मचारी भिक्षावान्भिक्षु्वाउब्रह्मचर्यवान् । अनृत्विजा हुतं नास्ति मामकान्तरमाविश:
na brahmacārī bhikṣāvān bhikṣur vā u brahmacaryavān | anṛtvijā hutaṃ nāsti māmaka-antaram āviśaḥ ||
देवेभ्यः पितृभ्यश्चातिथिभ्यश्च यथाविधि । भागं दत्त्वा ततो भुञ्जे परस्त्रीं नोपसर्पये ॥ स्वेच्छाचारवशो न क्रीडे—तथापि कथं त्वं मम अन्तः प्रविष्टवान्? ॥ नाब्रह्मचारी भिक्षावान् न भिक्षुर्वा ब्रह्मचर्यवान् । अनृत्विजा हुतं नास्ति मामकान्तरमाविशः ॥ देवपितृतिथीनां भागं समर्प्यैव भुञ्जे; परस्त्रीं नोपसर्पामि; स्वेच्छाचारवशो न क्रीडे। नाहं भिक्षावान् ब्रह्मचारी, न वा भिक्षुः; न चानृत्विजा हुतं किञ्चिदस्ति—तथापि कथं त्वं मम देहान्तरं प्रविष्टवान्?
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds dharma as disciplined living: honoring gods, ancestors, and guests before personal consumption, avoiding sexual misconduct, and restraining frivolity. It also invokes the Vedic norm that sacrifice is properly performed with an officiating priest, emphasizing order and legitimacy in ritual and conduct.
Bhishma, speaking in the Shanti Parva’s instruction on dharma, asserts his regular observances and moral restraints and then questions how an intrusive influence could have entered him despite such disciplined practice—framing a reflective inquiry into inner vulnerability and the limits of external observance.