Shloka 16

अध्याय ७२ — राजधर्मः: प्रजारक्षण, कर-नीति, दण्ड-नीति, अमात्य-नियोजन

Chapter 72 — Royal Duty: protection of subjects, taxation, punishment, and appointments

Devanagari script

ऊधश्किन्द्यात्‌ तु यो धेन्वा: क्षीरार्थी न लभेत्‌ पय: । एवं राष्ट्रमयोगेन पीडितं न विवर्धते,जैसे दूध चाहनेवाला मनुष्य यदि गायका थन काट ले तो इससे वह दूध नहीं पा सकता, उसी प्रकार राज्यमें रहनेवाली प्रजाका अनुचित उपायसे शोषण किया जाय तो उससे राष्ट्रकी उन्नति नहीं होती

Translation

ऊधः छिन्द्यात् तु यो धेन्वाः क्षीरार्थी न लभेत् पयः । एवं राष्ट्रम् अयोगेन पीडितं न विवर्धते ॥

Word by Word

ऊधःudder

किन्द्यात्should cut

तुbut/indeed

यःwho

धेन्वाःfrom the cow

क्षीरार्थीdesiring milk

नnot

लभेत्would obtain

पयःmilk

एवम्thus/in the same way

राष्ट्रम्the kingdom/state

अयोगेनby improper means/mismanagement

पीडितम्oppressed/afflicted

नnot

विवर्धतेgrows/prospers

Speaker

भीष्म उवाच

Character Dynamics

Dharma Sankata (Moral Dilemma)

War Context

Verse Rasa (Emotional Essence)

Philosophical Teaching

Political Layer

Geographic Context

Meter (Chandas)

Sandhi Notes