Previous Verse
Next Verse

Shloka 71

Daṇḍanīti and the King as the Cause of Yuga-Order (दण्डनीतिः राजधर्मश्च युगकारणत्वम्)

जिन वस्तुओंको त्रिवर्गके अन्तर्गत बताया गया है, उनको भी यहाँ एकचित्त होकर सुनो। क्षय, स्थान और वृद्धि--ये ही त्रिवर्ग हैं तथा धर्म, अर्थ और काम--इनको परम त्रिवर्ग कहा गया है। इन सबका समयानुसार सेवन करना चाहिये। राजा धर्मके अनुसार चले तो वह पृथ्वीका दीर्घकालतक पालन कर सकता है ।। अस्मिन्नर्थे च श्लोकौ द्वौ गीतावड्धिरसा स्वयम्‌ । यादवीपुत्र भद्रं ते तावपि श्रोतुमहसि,पृथापुत्र युधिष्ठिर! तुम्हारा कल्याण हो। इस विषयमें साक्षात्‌ बृहस्पतिजीने जो दो श्लोक कहे हैं, उन्हें भी तुम सुनो

bhīṣma uvāca |

trivargāntargatā ye 'rthā uktāḥ, tān apihaikacitto niśāmaya |

kṣayaḥ sthānaṁ ca vṛddhiś ca—eṣa eva trivargaḥ; dharmo 'rthaḥ kāmaś ca—ete paramas trivargaḥ |

teṣāṁ sarveṣāṁ kālena sevanaṁ kartavyam |

rājā dharmānusārī syāt, sa pṛthivīṁ dīrghakālaṁ pālayituṁ śaknoti ||

asminn arthe ca ślokau dvau gītau bṛhaspatinā svayam |

yādavīputra, bhadraṁ te; tāv api śrotum arhasi, pṛthāputra yudhiṣṭhira ||

त्रिवर्गे ये पदार्था उक्तास्तानप्येकमनाḥ शृणु। क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च त्रिवर्गः; धर्मार्थकामाः परस्त्रिवर्ग उच्यते। एते सर्वे यथाकालं सेवनीयाः। राजा धर्मानुगः सन् चिरं पृथिवीं पालयितुं शक्नोति। अस्मिन्नर्थे बृहस्पतिना स्वयमेव द्वौ श्लोकौ गीतौ—पृथापुत्र युधिष्ठिर, भद्रं ते; तावपि श्रोतुमर्हसि।

अस्मिन्in this
अस्मिन्:
Adhikarana
TypePronoun
Rootइदम्
Formneuter, locative, singular
अर्थेmatter/topic
अर्थे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootअर्थ
Formmasculine, locative, singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
श्लोकौtwo verses
श्लोकौ:
Karta
TypeNoun
Rootश्लोक
Formmasculine, nominative, dual
द्वौtwo
द्वौ:
TypeAdjective
Rootद्वि
Formmasculine, nominative, dual
गीतौsung/uttered
गीतौ:
TypeVerb
Rootगी (धातु) + क्त (क्तप्रत्यय)
Formmasculine, nominative, dual
बृहस्पतिनाby Bṛhaspati
बृहस्पतिना:
Karana
TypeNoun
Rootबृहस्पति
Formmasculine, instrumental, singular
स्वयम्himself
स्वयम्:
TypeIndeclinable
Rootस्वयम्
यादवीपुत्रO son of a Yādavī (woman of the Yadu line)
यादवीपुत्र:
TypeNoun
Rootयादवी + पुत्र
Formmasculine, vocative, singular
भद्रम्good fortune/welfare
भद्रम्:
TypeNoun
Rootभद्र
Formneuter, nominative, singular
तेto you/for you
ते:
Sampradana
TypePronoun
Rootयुष्मद्
Formdative, singular
तौthose two (verses)
तौ:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
Formmasculine, accusative, dual
अपिalso
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
श्रोतुम्to hear
श्रोतुम्:
TypeVerb
Rootश्रु (धातु) + तुमुन्
Forminfinitive
अर्हसिyou ought/are fit
अर्हसि:
TypeVerb
Rootअर्ह्
Formpresent, second, singular, parasmaipada
पृथापुत्रO son of Pṛthā
पृथापुत्र:
TypeNoun
Rootपृथा + पुत्र
Formmasculine, vocative, singular
युधिष्ठिरO Yudhiṣṭhira
युधिष्ठिर:
TypeNoun
Rootयुधिष्ठिर
Formmasculine, vocative, singular

भीष्म उवाच

B
Bhishma
Y
Yudhishthira
B
Brihaspati
P
Pritha (Kunti)
E
Earth (Pṛthivī)