Shloka 20

तब उन सबने मिलकर आपसमें नियम बनाया--यह बात हमारे सुननेमें आयी है। वह नियम इस प्रकार है--“हम लोगोंमेंसे जो भी निछ्लर बोलनेवाला, भयानक दण्ड देनेवाला, परस्त्रीगामी तथा पराये धनका अपहरण करनेवाला हो, ऐसे सब लोगोंको हमें समाजसे बहिष्कृत कर देना चाहिये।” सभी वर्णके लोगोंमें विश्वास उत्पन्न करनेके लिये सामान्यतः ऐसा नियम बनाकर उसका पालन करते हुए वे सब लोग सुखसे रहने लगे ।। सहितास्तास्तदा जग्मुरसुखार्ता: पितामहम्‌ | अनीश्वरा विनश्यामो भगवन्नी श्वरं दिश

bhīṣma uvāca | tataḥ te sarve militvā parasparaṃ niyamaṃ cakruḥ—iti naḥ śrutam | sa niyamaḥ evaṃvidhaḥ—“asmākaṃ madhye yaḥ kaścid nīcabhāṣī, bhayānaka-daṇḍa-pradaḥ, parastrī-gāmī, paradhana-apahartā ca bhavet, tān sarvān asmābhiḥ samājāt bahiṣkartuṃ yuktam” iti | sarvavarṇeṣu viśvāsaṃ janayituṃ sāmānyataḥ evaṃ niyamaṃ kṛtvā, taṃ pālayantaḥ te sarve sukhenāvasan || sahitās tāstadā jagmur asukhārtāḥ pitāmaham | anīśvarā vinaśyāmo bhagavan īśvaraṃ diśa ||

ततः सर्वे समेत्यैव परस्परं नियमं चक्रुः—इति नः श्रुतम्। यः कश्चिदस्मासु दुर्वाक्यो दण्डभैरवः परस्त्रीगामी परस्वापहर्ता च, तान् सर्वान् समाजाद् बहिष्कुर्यामेति। सर्ववर्णेषु विश्वासजननार्थं सामान्यं नियमं कृत्वा तस्य पालनात् ते सुखेन वासं चक्रुः॥ सहितास्तास्तदा जग्मुरसुखार्ताः पितामहम्। अनीश्वराः विनश्यामो भगवन् ईश्वरं दिश॥

सहिताःtogether, united
सहिताः:
Karta
TypeAdjective
Rootसहित (सह + इत; कृदन्त-प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Plural
ताःthose (women/they)
ताः:
Karta
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormFeminine, Nominative, Plural
तदाthen
तदा:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतदा
जग्मुःwent
जग्मुः:
Karta
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
FormPerfect (लिट्), 3rd, Plural, Parasmaipada
असुखार्ताःdistressed by unhappiness
असुखार्ताः:
Karta
TypeAdjective
Rootअसुखार्त (असुख + आर्त; प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Plural
पितामहम्to the grandsire (Bhīṣma)/grandfather
पितामहम्:
Karma
TypeNoun
Rootपितामह (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative, Singular
अनीश्वराःpowerless, without a lord
अनीश्वराः:
Karta
TypeAdjective
Rootअनीश्वर (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Plural
विनश्यामःwe perish/are being ruined
विनश्यामः:
Karta
TypeVerb
Rootनश् (धातु) + वि
FormPresent (लट्), 1st, Plural, Parasmaipada
भगवन्O venerable one / O Lord
भगवन्:
Sampradana
TypeNoun
Rootभगवत् (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Vocative, Singular
ईश्वरम्a lord, a ruler
ईश्वरम्:
Karma
TypeNoun
Rootईश्वर (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative, Singular
दिशappoint/grant (to us)
दिश:
Karma
TypeVerb
Rootदिश् (धातु)
FormImperative (लोट्), 2nd, Singular, Parasmaipada

भीष्म उवाच

B
Bhishma (speaker)
P
pitāmaha (the Grandsire)
S
samāja (community/society)

Educational Q&A

A stable society requires shared ethical norms and enforcement: those who harm others through abusive speech, cruel punishment, adultery, or theft undermine trust and should be excluded; yet even with norms, people recognize the need for legitimate rulership to prevent collapse.

People collectively create a code of conduct to secure mutual trust and peaceful living, but later, facing distress and the dangers of being without governance, they approach the Grandsire and request that a ruler be appointed for them.