Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
विसर्गो<र्थस्य धर्मार्थ कामहैतुकमुच्यते । चतुर्थ व्यसनाघाते तथैवात्रानुवर्णितम्,भाँति-भाँतिकी दुश्चेष्ठा, अपने सेवकोंकी जीविकाका विचार, सबके प्रति सशडक रहना, प्रमादका परित्याग करना, अप्राप्त वस्तुको प्राप्त करना, प्राप्त हुई वस्तुको सुरक्षित रखते हुए उसे बढ़ाना और बढ़ी हुई वस्तुका सुपात्रोंको विधिपूर्वक दान देना--यह धनका पहला उपयोग है। धर्मके लिये धनका त्याग उसका दूसरा उपयोग है, कामभोगके लिये उसका व्यय करना तीसरा और संकट-निवारणके लिये उसे खर्च करना उसका चौथा उपयोग है। इन सब बातोंका उस ग्रन्थमें भलीभाँति वर्णन किया गया है
bhīṣma uvāca | visargo 'rthasya dharmārtha-kāma-haitukam ucyate | caturthaṁ vyasanāghāte tathaivātrānubarṇitam |
भीष्म उवाच—अर्थस्य विसर्गो धर्मार्थकामहेतुक इत्युच्यते; चतुर्थोऽपि व्यसनाघाते तथैवात्रानुवर्णितः। प्रथमं तु धनस्योपयोगः—स्वजीविकापरिचर्यापोषणं, सेवकजनानां भरणं, सर्वेषु सावधानता, प्रमादपरित्यागः, अप्राप्तस्य प्राप्तिः, प्राप्तस्य रक्षणं वर्धनं च, वर्धितस्य च विधिपूर्वकं सुपात्रेषु दानम्। धर्मार्थं धनत्यागो द्वितीयः, कामभोगार्थं व्ययस्तृतीयः, आपद्विनाशार्थं व्ययश्चतुर्थ इति; एतत्सर्वं तस्मिन्ग्रन्थे सम्यग्वर्णितम्।
भीष्म उवाच
Wealth should be applied purposefully: (1) to secure and grow one’s livelihood and responsibilities, including disciplined vigilance and proper giving; (2) to be sacrificed for dharma; (3) to be spent for legitimate enjoyment; and (4) to be used to avert or remedy calamity. Ethical stewardship, not mere accumulation, is the standard.
In the Śānti Parva’s instruction on governance and right conduct, Bhishma teaches Yudhiṣṭhira principles of artha-śāstra-like prudence—how a ruler/householder should deploy wealth across duty, welfare, enjoyment, and emergency relief.