Previous Verse
Next Verse

Shloka 56

Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)

दुश्वैष्टितं च विविध॑ वृत्तिश्वैवानुवर्तिनाम्‌ । शड्कितत्वं च सर्वस्य प्रमादस्य च वर्जनम्‌,भाँति-भाँतिकी दुश्चेष्ठा, अपने सेवकोंकी जीविकाका विचार, सबके प्रति सशडक रहना, प्रमादका परित्याग करना, अप्राप्त वस्तुको प्राप्त करना, प्राप्त हुई वस्तुको सुरक्षित रखते हुए उसे बढ़ाना और बढ़ी हुई वस्तुका सुपात्रोंको विधिपूर्वक दान देना--यह धनका पहला उपयोग है। धर्मके लिये धनका त्याग उसका दूसरा उपयोग है, कामभोगके लिये उसका व्यय करना तीसरा और संकट-निवारणके लिये उसे खर्च करना उसका चौथा उपयोग है। इन सब बातोंका उस ग्रन्थमें भलीभाँति वर्णन किया गया है

duṣvaiṣṭitaṃ ca vividhaṃ vṛttiś caivānuvartinām | śaṅkitatvaṃ ca sarvasya pramādasya ca varjanam ||

दुष्टचेष्टितं च विविधं वृत्तिश्चैवानुवर्तिनाम् । शङ्कितत्वं च सर्वस्य प्रमादस्य च वर्जनम् ॥

दुश्वैष्टितम्badly planned/ill-devised (thing)
दुश्वैष्टितम्:
Karta
TypeNoun
Rootदुश्वैष्टित (दुष् + वैष्टित)
FormNeuter, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
विविधम्various, manifold
विविधम्:
Karta
TypeAdjective
Rootविविध
FormNeuter, Nominative, Singular
वृत्तिषुin livelihoods/means of subsistence
वृत्तिषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootवृत्ति
FormFeminine, Locative, Plural
एवindeed, just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
अनुवर्तिनाम्of those who follow/attend (dependents)
अनुवर्तिनाम्:
TypeNoun
Rootअनुवर्तिन्
FormMasculine, Genitive, Plural
शङ्कितत्वम्state of being wary/suspicious
शङ्कितत्वम्:
Karta
TypeNoun
Rootशङ्कितत्व
FormNeuter, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
सर्वस्यof everyone/of everything
सर्वस्य:
TypeAdjective
Rootसर्व
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
प्रमादस्यof negligence/carelessness
प्रमादस्य:
TypeNoun
Rootप्रमाद
FormMasculine, Genitive, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
वर्जनम्avoidance, abandonment
वर्जनम्:
Karta
TypeNoun
Rootवर्जन
FormNeuter, Nominative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhishma

Educational Q&A

Bhishma teaches disciplined prudence: avoid misguided ventures, maintain a livelihood consistent with one’s proper conduct, stay vigilant, and renounce negligence—so that wealth and life are managed responsibly and ethically.

In the Shanti Parva’s instruction to Yudhishthira, Bhishma continues his counsel on righteous governance and practical ethics, emphasizing careful conduct and alertness as essential supports for managing resources and fulfilling dharma.