Previous Verse
Next Verse

Shloka 23

दानपात्रापात्र-निर्णयः / Determining Worthy Gifts, Recipients, and Permissible Food

हतशिष्टाश्व॒ राजान: कृत्स्नं चैव समागतम्‌ । चातुर्वर्ण्य महाराज राष्ट्र ते कुरुजाड्गलम्‌,महाराज! मरनेसे बचे हुए राजालोग और चारों वर्णोकी प्रजाओंसे युक्त यह सारा कुरुजाड़ल देश इस समय आपकी सेवामें उपस्थित है

hataśiṣṭāśva rājānaḥ kṛtsnaṃ caiva samāgatam | cāturvarṇya mahārāja rāṣṭra te kurujāṅgalam ||

हतशिष्टाश्च राजानो कृत्स्नं चैव समागतम्। चातुर्वर्ण्यं महाराज राष्ट्रं ते कुरुजाङ्गलम्॥

हतslain
हत:
Karta
TypeAdjective
Rootहन् (धातु) → हत (कृदन्त)
FormMasculine, Nominative, Plural
शिष्टाःremaining, left over
शिष्टाः:
Karta
TypeAdjective
Rootशिष्ट (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Plural
अश्वाःhorses
अश्वाः:
Karta
TypeNoun
Rootअश्व (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Plural
राजानःkings
राजानः:
Karta
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Plural
कृत्स्नम्entire, whole
कृत्स्नम्:
Karma
TypeAdjective
Rootकृत्स्न (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Accusative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
एवindeed, just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
समागतम्assembled, come together
समागतम्:
Karma
TypeAdjective
Rootसम्-आ-गम् (धातु) → समागत (कृदन्त)
FormNeuter, Accusative, Singular
चातुर्वर्ण्यम्the fourfold social order (people of the four varṇas)
चातुर्वर्ण्यम्:
Karma
TypeNoun
Rootचातुर्वर्ण्य (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Accusative, Singular
महाराजO great king
महाराज:
TypeNoun
Rootमहाराज (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Vocative, Singular
राष्ट्रम्kingdom, realm
राष्ट्रम्:
Karta
TypeNoun
Rootराष्ट्र (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Nominative, Singular
तेyour
ते:
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
FormGenitive, Singular
कुरुजाङ्गलम्Kuru-Jāṅgala (name of the country)
कुरुजाङ्गलम्:
Karta
TypeProperNoun
Rootकुरुजाङ्गल (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Nominative, Singular

वायुदेव उवाच

V
Vāyudeva
M
mahārāja (the addressed king)
R
rājānaḥ (kings/rulers)
K
Kurujāṅgala (Kuru-jāṅgala)

Educational Q&A

The verse frames righteous kingship as grounded in social cohesion and consent: after devastation, the surviving rulers and the fourfold community gather to acknowledge and serve the king, implying the ethical duty to protect and govern the whole realm without partiality.

Vāyudeva addresses a great king, reporting that the remaining kings and the entire population representing the four varṇas have assembled; the whole Kuru-jāṅgala realm is present before him, signaling collective submission, restoration of order, and readiness for governance after conflict.