Shloka 182

पृथक्त्वादाश्रमाणां च वर्णन्यत्वे तथैव च । परस्परपृथक्त्वाच्च कथं ते वर्णसंकर:,सारे आश्रम पृथक्‌-पृथक्‌ हैं तथा चारों वर्ण भी भिन्न हैं। जब इनमें परस्पर पार्थक्य बना हुआ है, तब पृथक्त्वको जाननेवाले आपके वर्णका संकर कैसे हो सकता है?

pṛthaktvād āśramāṇāṁ ca varṇānyatve tathaiva ca | paraspara-pṛthaktvāc ca kathaṁ te varṇa-saṅkaraḥ ||

पृथक्त्वादाश्रमाणां च वर्णानां च तथैव च । परस्परपृथक्त्वाच्च कथं ते वर्णसंकरः ॥

पृथक्त्वात्from separateness
पृथक्त्वात्:
Apadana
TypeNoun
Rootपृथक्त्व
FormNeuter, Ablative, Singular
आश्रमाणाम्of the āśramas (stages of life)
आश्रमाणाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootआश्रम
FormMasculine, Genitive, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
वर्णानाम्of the varṇas (social classes)
वर्णानाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootवर्ण
FormMasculine, Genitive, Plural
पृथक्त्वेin (their) separateness
पृथक्त्वे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootपृथक्त्व
FormNeuter, Locative, Singular
तथाlikewise/so
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
and
:
TypeIndeclinable
Root
परस्परmutually/with one another
परस्पर:
TypeIndeclinable
Rootपरस्पर
पृथक्त्वात्from separateness
पृथक्त्वात्:
Apadana
TypeNoun
Rootपृथक्त्व
FormNeuter, Ablative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
कथम्how?
कथम्:
TypeIndeclinable
Rootकथम्
तेof you/your
ते:
TypePronoun
Rootत्वद्
FormGenitive, Singular
वर्णसंकरःmixing/confusion of varṇas
वर्णसंकरः:
Karta
TypeNoun
Rootवर्णसंकर
FormMasculine, Nominative, Singular

भीष्य उवाच

B
Bhīṣma
Ā
āśrama
V
varṇa

Educational Q&A

Bhīṣma argues that when āśramas and varṇas are clearly distinguished and their boundaries are understood, the claim of inevitable varṇa-saṅkara (social/ethical confusion through intermixture) lacks basis; the point is to ground social-ethical anxieties in careful reasoning rather than assumption.

In the Śānti Parva’s dharma-discourse, Bhīṣma addresses a concern about varṇa-saṅkara and challenges it by pointing to the conceptual and practical separations between āśramas and varṇas, pressing the interlocutor to justify how ‘mixing’ could occur if distinctions are maintained.