Śuka–Janaka Saṃvāda: Āśrama-krama, Jñāna-vijñāna, and the Marks of Liberation (शुक-जनक संवादः)
तमसो लक्षणानीह भक्षणाद्यभिरोचनम् | भोजनानामपर्याप्तिस्तथा पेयेष्वतृप्तता,मोह, अप्रकाश (अज्ञान), तामिस्र और अन्धतामिस्र--ये सब तमोगुणके लक्षण हैं। इनमें तामिस्र क्रोधका वाचक है और अन्धतामिस्र मरणका। भोजनमें रुचिका न होना, खानेकी वस्तुओंसे तृप्ति या संतोषका अभाव अथवा कितना ही भोजन क्यों न मिले, उसे पर्याप्त न मानना, पीनेकी वस्तुओंसे कभी तृप्त न होना, दुर्गन्धयुक्त वस्त्र, अनुचित विहार, मलिन शय्या और आसनोंका सेवन, दिनमें सोना, अत्यन्त वाद-विवादमें और प्रमादमें अत्यन्त आसक्त रहना, अज्ञानवश नाच-गीत और नाना प्रकारके बाजोंमें श्रद्धा, नाना प्रकारके धर्मोंसे द्वेष--ये तमोगुणके लक्षण हैं
tamaso lakṣaṇānīha bhakṣaṇādy-abhirocanam | bhojanānām aparyāptis tathā peyeṣv atṛptatā ||
याज्ञवल्क्य उवाच—इह तमसो लक्षणानि—भक्षणाद्यभिरोचनम्, भोजनानामपर्याप्तिः, तथा पेयेष्वतृप्तता। एवं तमसा युक्तस्य मोहोऽप्रकाशश्च वर्धते; तामिस्रे क्रोधरूपे पतति, अन्धतामिस्रे च मरणान्ते तमसि निमज्जति। तस्य लक्षणानि—हितभोजने अरुचिः, यथालाभेऽपि असन्तोषः, पेयेषु तृष्णाया अनिवृत्तिः, दुर्गन्धवस्त्रेषु प्रीतिः, अनुचितविहारः, मलिनशय्यासनसेवनम्, दिवास्वप्नः, अतिवादविवादप्रमादासक्तिः, अज्ञानान्नृत्यगीतवादित्रेषु श्रद्धा, नानाधर्मेषु द्वेषश्च।
याज़्वल्क्य उवाच
The verse defines tamas by its ethical and psychological symptoms: compulsive craving, chronic dissatisfaction, and ignorance that manifests as delusion, rage (tāmisra), and a deathward darkness (andhatāmisra). It warns that tamas is recognized not by theory but by conduct—heedlessness, impurity, and hostility toward dharma.
In Śānti Parva’s instructional setting, Yājñavalkya is teaching about the guṇas. Here he enumerates observable signs of tamas, linking inner darkness to outward habits and moral decline.