Shloka 36
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
परस्परेणैतदुक्तं क्षराक्षरनिदर्शनम् । एकत्वमक्षरं प्राहुननिात्व॑ क्षरमुच्यते,क्षर और अक्षरके तत्त्वका प्रतिपादन करनेवाला यह दर्शन मैंने तुम्हें बताया है। क्षर और अक्षरमें परस्पर क्या अन्तर है? इसे इस प्रकार समझो--सदा एकरूपमें रहनेवाले परमात्मतत्त्वको अक्षर बताया गया है और नाना रूपोंमें प्रतीत होनेवाला यह प्राकृत प्रपंच क्षर कहलाता है
paraspareṇaitad uktaṁ kṣarākṣara-nidarśanam | ekatvam akṣaraṁ prāhur nānātvaṁ kṣaram ucyate ||
परस्परेणैतदुक्तं क्षराक्षरनिदर्शनम् । एकत्वमक्षरं प्राहुर्नानात्वं क्षरमुच्यते ॥ वसिष्ठ उवाच—एतत् क्षराक्षरयोस्तत्त्वप्रतिपादकं निदर्शनं परस्परसंबन्धेनोक्तम्। यदेकं नित्यं निर्विकारं तदक्षरमिति मुनयः प्राहुः; यन्नानारूपं विविधं दृश्यते तत् क्षरमिति कथ्यते ॥
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes two levels of reality: the imperishable (akṣara), characterized by oneness and unchanging nature, and the perishable (kṣara), characterized by plurality and change. Ethical and spiritual clarity comes from recognizing the stable ground of the Self/ultimate principle amid the shifting world of appearances.
In Śānti Parva’s instructional setting, Vasiṣṭha continues a philosophical exposition, explaining to his listener(s) how to understand the difference between the imperishable principle and the perishable phenomenal manifestation, using a concise definitional contrast: unity versus multiplicity.