Previous Verse
Next Verse

Shloka 27

Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs

एवमप्यनुमानेन हालिड्रमुपल भ्यते । पजञ्चविंशतिमस्तात लिड्लेषु नियतात्मक:,इसी प्रकार लिंगसे भिन्न जो शुद्ध चेतनरूप आत्मा है, वह भी अनुमानसे बोधका विषय होता है अर्थात्‌ जैसे दृश्यको प्रकाशित करनेके कारण सूर्य दृश्यसे भिन्न हैं, उसी प्रकार ज्ञान-स्वरूप आत्मा भी ज्ञेय वस्तुओंको प्रकाशित करनेके कारण उनसे भिन्न सत्ता रखता है। तात! वही पचीसवाँ तत्त्व है, जो सभी लिंगोंमें नियतरूपसे व्याप्त है

evam apy anumānena hālīdram upalabhyate | pañcaviṁśatim astāt liṅgeṣu niyatātmakaḥ ||

एवमप्यनुमानेन लिङ्गेभ्यो भिन्नं शुद्धचैतन्यमात्मानमुपलभ्यते। यथा दृश्यप्रकाशनहेतोः सूर्यो दृश्येभ्यो भिन्न इति गम्यते, तथा ज्ञानस्वभाव आत्मापि ज्ञेयवस्तुप्रकाशनहेतोस्तेभ्यो भिन्नसत्ताकः। तात! स एव पञ्चविंशतितत्त्वं यः सर्वलिङ्गेषु नियतं नित्यं च व्याप्तः।

एवम्thus, in this manner
एवम्:
TypeIndeclinable
Rootएवम्
अपिalso, even
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
अनुमानेनby inference
अनुमानेन:
Karana
TypeNoun
Rootअनुमान
FormNeuter, Instrumental, Singular
हालिड्रम्turmeric (yellow pigment)
हालिड्रम्:
Karma
TypeNoun
Rootहालिड्र
FormNeuter, Accusative, Singular
उपलभ्यतेis obtained / is apprehended
उपलभ्यते:
TypeVerb
Rootउप-लभ्
FormPresent (Lat), Passive, Third, Singular
पञ्चविंशतिम्the twenty-fifth (principle)
पञ्चविंशतिम्:
Karma
TypeNoun
Rootपञ्चविंशति
FormFeminine, Accusative, Singular
अस्तात्may be / should be
अस्तात्:
TypeVerb
Rootअस्
FormOptative (Vidhi-lin), Parasmaipada, Third, Singular
लिङ्गेषुin the marks/bodies (liṅgas)
लिङ्गेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootलिङ्ग
FormNeuter, Locative, Plural
नियतात्मकःhaving a fixed/constant nature
नियतात्मकः:
Karta
TypeAdjective
Rootनियत-आत्मन्
FormMasculine, Nominative, Singular

वसिष्ठ उवाच

V
Vasiṣṭha
Ā
ātman (Self)
S
sūrya (sun) (implied by the Hindi gloss)
H
hālīdra (turmeric)