Shloka 71
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
वेदान्तगमनद्दीपं सर्वभूतदयोदधिम् | मोक्षदुर्लाभविषयं वडवामुखसागरम्
vedāntagamana-dīpaṁ sarvabhūta-dayodadhim | mokṣa-durlābha-viṣayaṁ vaḍavāmukha-sāgaram, śatrusūdana! |
भीष्म उवाच—शत्रुसूदन! वेदान्तगमनदीपं सर्वभूतदयोदधिं मोक्षदुर्लभविषयं नानासन्तापबडवानलम् । ततो यतयः सिद्धा ज्ञाननौकया तं घोरं भवसागरं तरन्ति—दुःखजलपूर्णं चिन्ताशोकमहाकुण्डं व्याधिमृत्युमहाग्राहं महाभयनागाकीर्णम् । तमः कच्छपसदृशं रजः मत्स्यसदृशं स्नेहपङ्किलं जरा-दुस्तरं ज्ञानद्वीपं कर्मबहुलागाधं सत्यतीरं नियमव्रतस्थैर्यं हिंसाशीघ्रमहावेगम् । नानारसभाण्डारं नानाप्रीतिमहारत्नं दुःखसन्तापवातं शोकतृष्णामहाभ्रमरं तीव्रव्याधिमहाजलहस्तिकम् । अस्थिघट्टं कफफेनं दानमुक्ताराशिं रक्तप्रवालकुण्डं हासक्रन्दनगम्भीरगर्जनम् । नानाविधाज्ञानदुस्तरं रोदनाश्रुमलिनलवणजलम् । आसक्तित्याग एव परं शरणं द्वितीयस्तीरः; स्त्रीपुत्रा जलौकसदृशाः, मित्रबान्धवा तटवर्तिनगराणि; अहिंसासत्ये तस्य सीमा, प्राणपरित्याग ऊर्मयः उत्तालाः। एवं तं तीर्त्वा ते निर्मलं नभःस्वरूपं परं ब्रह्म प्रविशन्ति।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Saṁsāra is portrayed as a perilous ocean made difficult by ignorance, attachment, fear, and the forces of rajas and tamas. The means of crossing is prajñā (discriminating wisdom) grounded in Vedānta, supported by ethical disciplines such as truth and non-violence, and completed by renunciation of attachments—culminating in entry into the pure, sky-like Brahman.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs the listener (addressing Kṛṣṇa as Śatrusūdana) using an extended allegory: the world is a sea filled with dangers (disease, death, grief, craving), while virtues and spiritual knowledge form the aids (shore of truth, firmness of vows, island of knowledge). He concludes that perfected sages cross this ocean by the boat of wisdom and attain Brahman.