Previous Verse
Next Verse

Shloka 4

उशनसः (शुक्रस्य) चरितम् — The Account of Uśanā (Śukra): Yoga, Grievance, and Pacification

विमुक्ता: सप्तदशभिहेंतुभूतैश्व॒ पठचभि: । इन्द्रियार्थर्गुणैश्वैव अष्टाभिश्व पितामह,पितामह! पंच ज्ञानेन्द्रिय, पंच कर्मेन्द्रिय, पंच प्राण, मन और बुद्धि--ये सत्रह तत्त्व; काम, क्रोध, लोभ, भय और स्वप्न--ये संसारके पाँच हेतु; शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध >-ये पाँच विषय; सत्त्व, रज और तम-ये तीन गुण तथा पाँच भूतोंसहित अविद्या, अहंकार और कर्म--ये आठ तत्त्वोंके समुदाय सब मिलाकर अड़तीस तत्त्व होते हैं। इन सबसे मुक्त हुए तीक्ष्ण व्रतधारी मुनि पुनर्जन्मको नहीं प्राप्त होते हैं। परंतप पितामह! हमलोग भी कब अपना राज्य छोड़कर इसी स्थितिको प्राप्त होंगे

yudhiṣṭhira uvāca | vimuktāḥ saptadaśabhir hetubhūtaiś ca pañcabhiḥ | indriyārthaguṇaiś caiva aṣṭābhiś ca pitāmaha pitāmaha | pañca jñānendriyāṇi pañca karmendriyāṇi pañca prāṇāḥ manaś ca buddhis ca—ime saptadaśa tattvāni | kāmaḥ krodho lobho bhayaṃ svapnaś ca—ime saṃsārasya pañca hetavaḥ | śabdaḥ sparśo rūpaṃ raso gandhaś ca—ime pañca viṣayāḥ | sattvaṃ rajas tamaś ca—ime trayo guṇāḥ | pañcabhūtaiḥ saha avidyā ahaṃkāraḥ karma ca—ime aṣṭa tattvasaṃghātāḥ | etaiḥ sarvair vimuktās tīkṣṇavratadharā munayaḥ punarjanma na prāpnuvanti | parantapa pitāmaha vayaṃ api kadā rājyaṃ tyaktvā etām eva sthitiṃ prāpsyāmaḥ ||

विमुक्ताः सप्तदशभिर्हेतुभूतैश्च पञ्चभिः । इन्द्रियार्थगुणैश्चैव अष्टाभिश्च पितामह ॥

विमुक्ताःfreed, released
विमुक्ताः:
Karta
TypeAdjective
Rootविमुक्त (वि+मुच्)
FormMasculine, Nominative, Plural
सप्तदशभिःby/with the seventeen
सप्तदशभिः:
Karana
TypeAdjective
Rootसप्तदश
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Plural
हेतुभूतैःhaving become causes / causal
हेतुभूतैः:
Karana
TypeAdjective
Rootहेतुभूत (हेतु+भूत)
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Plural
पञ्चभिःby/with the five
पञ्चभिः:
Karana
TypeAdjective
Rootपञ्च
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Plural
इन्द्रियार्थैःby the objects of the senses
इन्द्रियार्थैः:
Karana
TypeNoun
Rootइन्द्रियार्थ (इन्द्रिय+अर्थ)
FormMasculine, Instrumental, Plural
गुणैःby the qualities (gunas)
गुणैः:
Karana
TypeNoun
Rootगुण
FormMasculine, Instrumental, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
एवindeed, just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
अष्टाभिःby/with the eight
अष्टाभिः:
Karana
TypeAdjective
Rootअष्ट
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
पितामहO grandsire
पितामह:
TypeNoun
Rootपितामह
FormMasculine, Vocative, Singular

युधिछिर उवाच

Y
Yudhiṣṭhira
B
Bhīṣma (Pitāmaha)
M
muni (sages)
J
jñānendriya
K
karmendriya
P
prāṇa
M
manas
B
buddhi
K
kāma
K
krodha
L
lobha
B
bhaya
S
svapna
Ś
śabda
S
sparśa
R
rūpa
R
rasa
G
gandha
S
sattva
R
rajas
T
tamas
P
pañca-bhūta
A
avidyā
A
ahaṃkāra
K
karma
P
punarjanma
R
rājya