राजधर्मः—राष्ट्ररक्षणं, दण्डनीतिः, हयग्रीवोपाख्यानम्
Royal Duty: Protection, Penal Policy, and the Hayagrīva Exemplum
आयासो वापि यन्मूलस्तदेकाड्मपि त्यजेत् । “जिसके कारण शोक और बढ़ा हुआ ताप होता हो अथवा जो आयासका भी मूल कारण हो, वह अपने शरीरका एक अंग भी हो तो भी उसको त्याग देना चाहिये ।। सुखं वा यदि वा दु:खं प्रियं वा यदि वाप्रियम् । प्राप्त प्राप्त्मुपासीत हृदयेनापराजित:,“सुख हो या दुःख, प्रिय हो अथवा अप्रिय, जब जो कुछ प्राप्त हो, उस समय उसे सहर्ष अपनावे। अपने हृदयसे उसके सामने पराजय न स्वीकार करे (हिम्मत न हारे)
āyāso vāpi yanmūlas tad ekāṅgam api tyajet | sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ priyaṃ vā yadi vāpriyam | prāptaṃ prāptam upāsīta hṛdayenāparājitaḥ ||
व्यास उवाच—यन्निमित्तं शोकस्तापो वा भवेत्, आयासस्यापि यन्मूलं, तदेकाङ्गमपि त्यजेत्। सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाप्रियम्, प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः।
व्यास उवाच
Remove from life whatever is the root of sorrow and exhausting distress—even if it feels as close as one’s own limb—and cultivate an undefeated inner stance that accepts whatever comes (pleasant or unpleasant) without losing courage.
In the Śānti Parva’s instruction on right conduct and inner steadiness, Vyāsa delivers a concise ethical counsel: renounce the causes of grief and strain, and meet changing experiences—joy or sorrow, liked or disliked—with resilient acceptance.