Shloka 11

येन पूर्णमिवाकाशं भवत्येकेन सर्वदा | शून्यं येन जनाकीर्ण त॑ देवा ब्राह्मणं विदु:,जो सदा अपने सर्वव्यापी स्वरूपसे स्थित होनेके कारण अकेले ही सम्पूर्ण आकाभमें परिपूर्ण-सा हो रहा है तथा जो असंग होनेके कारण लोगोंसे भरे हुए स्थानको भी सूना समझता है, उसे ही देवतालोग ब्राह्मण (ब्रह्मज्ञानी) मानते हैं

yena pūrṇam ivākāśaṃ bhavaty ekena sarvadā | śūnyaṃ yena janākīrṇaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ ||

येनैकेन सदा स्वेन सर्वव्यापिस्वरूपेण पूर्णमिवाकाशं भवति, यश्चासङ्गत्वाज्जनाकीर्णमपि स्थानं शून्यमिव मन्यते—तं देवा ब्राह्मणं (ब्रह्मविदं) विदुः।

येनby whom/whereby
येन:
Karana
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Singular
पूर्णम्full, filled
पूर्णम्:
Karma
TypeAdjective
Rootपूर्ण
FormNeuter, Accusative, Singular
इवas if, like
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
आकाशम्sky, space
आकाशम्:
Karma
TypeNoun
Rootआकाश
FormNeuter, Accusative, Singular
भवतिbecomes/is
भवति:
TypeVerb
Rootभू
FormPresent, 3rd, Singular, Parasmaipada
एकेनby one (alone)
एकेन:
Karana
TypeAdjective (numeral)
Rootएक
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Singular
सर्वदाalways
सर्वदा:
TypeIndeclinable
Rootसर्वदा
शून्यम्empty, void
शून्यम्:
Karma
TypeAdjective
Rootशून्य
FormNeuter, Accusative, Singular
येनby whom/whereby
येन:
Karana
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Singular
जनाकीर्णम्crowded with people
जनाकीर्णम्:
Karma
TypeAdjective
Rootजन-आकीर्ण
FormNeuter, Accusative, Singular
तत्that (person)
तत्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Accusative, Singular
देवाःthe gods
देवाः:
Karta
TypeNoun
Rootदेव
FormMasculine, Nominative, Plural
ब्राह्मणम्a brahmin; knower of Brahman
ब्राह्मणम्:
Karma
TypeNoun
Rootब्राह्मण
FormMasculine, Accusative, Singular
विदुःknow, regard as
विदुः:
TypeVerb
Rootविद्
FormPerfect, 3rd, Plural, Parasmaipada

व्यास उवाच

V
Vyāsa
D
devāḥ (the gods)
B
brāhmaṇa (Brahman-knower)
Ā
ākāśa (space/sky)

Educational Q&A

A true brāhmaṇa is defined not by birth or ritual but by realization and detachment: established in the all-pervading Self, he remains inwardly complete and untouched, seeing even crowded worldly life as empty of binding attachment.

In Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Vyāsa characterizes the marks of a Brahman-knower: one who abides alone in the universal Self and remains unentangled amid society, thereby earning recognition (even by the gods) as a true brāhmaṇa.