Shloka 12
Adhyāya 241: Guṇa-sṛṣṭi, Kṣetrajña-sākṣitva, and Śama through Ātma-jñāna (गुणसृष्टिः, क्षेत्रज्ञसाक्षित्वं, शमः)
यत्र गत्वा न ग्रियते यत्र गत्वा न जायते । न पुनर्जायते यत्र यत्र गत्वा न वर्तते,“जहाँ जाकर फिर मृत्युका कष्ट नहीं उठाना पड़ता, जहाँ जानेसे फिर जन्म नहीं होता, जहाँ पुनर्जन्मका भय नहीं रहता तथा जहाँ जाकर मनुष्य फिर इस संसारमें नहीं लौटता
yatra gatvā na mriyate yatra gatvā na jāyate | na punar jāyate yatra yatra gatvā na vartate ||
यत्र गत्वा न म्रियते यत्र गत्वा न जायते । न पुनर्जायते यत्र यत्र गत्वा न वर्तते ॥
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse defines mokṣa as an attained state beyond the cycle of birth and death: reaching it ends mortality, rebirth, and any return to saṃsāra.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and the highest good; here he describes the ultimate goal—liberation—using the marks of non-return and freedom from birth and death.