Previous Verse
Next Verse

Shloka 14

Gṛhastha-vṛtti and Niyama: Models of Householder Livelihood and Discipline (गृहस्थवृत्ति-नियमाः)

कालोदकेन महता वर्षावर्तेन संततम्‌ । मासोर्मिणर्तुवेगेन पक्षोलपतृणेन च,कालरूपी महान्‌ नद बह रहा है। इसमें वर्षरूपी भँवरें सदा उठ रही हैं। महीने इसकी उत्ताल तरंगें हैं। ऋतु वेग हैं। पक्ष लता और तृण हैं। निमेष और उन्मेष फेन हैं। दिन और रात जल-प्रवाह हैं। कामदेव भयंकर ग्राह है। वेद और यज्ञ नौका हैं। धर्म प्राणियोंका आश्रयभूत द्वीप है। अर्थ और काम जल हैं। सत्यभाषण और मोक्ष दोनों किनारे हैं। हिंसारूपी वृक्ष उस कालरूपी प्रवाहमें बह रहे हैं। युग हद है तथा ब्रह्म ही उस कालनदको उत्पन्न करनेवाला पर्वत है। उसी प्रवाहमें पड़कर विधाताके रचे हुए समस्त प्राणी यमलोककी ओर खिंचे चले जा रहे हैं

vyāsa uvāca | kālodakena mahatā varṣāvartena santatam | māsormibhir ṛtuvegena pakṣolapatṛṇena ca | nimeṣonmeṣa-phenena dinarātri-jalapravāhaiḥ | kāmadevo bhayaṅkaro grāhaḥ | vedā yajñāś ca naukāḥ | dharmo dvīpaḥ prāṇinām āśrayabhūtaḥ | artha-kāmau jalāni | satyabhāṣaṇaṃ mokṣaś ca ubhe tīre | hiṃsā-rūpā vṛkṣāḥ tasmin kāla-pravāhe vahanti | yugaṃ maryādā | brahmaiva ca taṃ kālanadaṃ prasūte parvataḥ | tasmin pravāhe patitā vidhātṛ-sṛṣṭāḥ sarve prāṇino yamalokaṃ prati ākarṣyante ||

व्यास उवाच—कालोदकेन महता वर्षावर्तेन संततम् । मासोर्मिणर्तुवेगेन पक्षोलपतृणेन च ॥ निमेषोन्मेषफेनेन अहोरात्रजलेन च । कामग्राहेण घोरेण वेदयज्ञप्लवेन च ॥ धर्मद्वीपेन भूतानां चार्थकामजलेन च । सत्यवाक्मोक्षतीरेण विहिंसातरुवाहिना ॥ युगहदौघमध्येन ब्रह्मप्रायभवेन च । धात्रा सृष्टानि भूतानि कृष्यन्ते यमसादनम् ॥

कालोदकेनwith/by the water of Time
कालोदकेन:
Karana
TypeNoun
Rootकाल-उदक
FormNeuter, Instrumental, Singular
महताgreat, vast
महता:
Karana
TypeAdjective
Rootमहत्
FormNeuter, Instrumental, Singular
वर्षावर्तेनby the whirlpool of rains
वर्षावर्तेन:
Karana
TypeNoun
Rootवर्षा-आवर्त
FormMasculine, Instrumental, Singular
संततम्continually, uninterruptedly
संततम्:
Karma
TypeAdjective
Rootसंतत
FormNeuter, Accusative, Singular
मास-ऊर्मि-ऋतु-वेगेनby (its) months as waves and seasons as currents/impetus
मास-ऊर्मि-ऋतु-वेगेन:
Karana
TypeNoun
Rootमास-ऊर्मि-ऋतु-वेग
FormMasculine, Instrumental, Singular
पक्ष-उलप-तृणेनby fortnights, reeds, and grass (as its floating growth)
पक्ष-उलप-तृणेन:
Karana
TypeNoun
Rootपक्ष-उलप-तृण
FormNeuter, Instrumental, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root

व्यास उवाच

V
Vyāsa
K
Kāla (Time, personified)
K
Kāmadeva
V
Veda
Y
Yajña
D
Dharma
B
Brahman
V
Vidhātṛ (Creator)
Y
Yama
Y
Yamaloka
Y
Yuga

Educational Q&A

Time is an irresistible current carrying all beings toward death and judgment; only disciplined life—grounded in Dharma, truthful speech, and oriented to moksha—provides safe footing and a way to ‘cross’ the dangers of desire, violence, and attachment.

Vyāsa delivers a sustained metaphor: the cosmos is a river of Time with cycles (days, months, seasons, yugas) as its features; desire is a predator within it; Vedic knowledge and sacrifice are boats; Dharma is a refuge-island; and all created beings are pulled along toward Yama’s realm.