Previous Verse
Next Verse

Shloka 49

कालनिर्णयः, युगधर्मवर्णनम्, सृष्टिक्रमश्च

Time-Reckoning, Yuga-Dharma, and the Sequence of Creation

वह कालरूप ब्रह्म अनन्त जलसे भरे हुए महासागरके समान गम्भीर एवं गहन है। उसका कहीं आदि-अन्त नहीं है। उसे ही क्षर एवं अक्षररूप बताया गया है ।। सत्त्वेषु लिड्रमावेश्य निर्लिड्रमपि तत्‌ स्वयम्‌ । मन्यन्ते ध्रुवमेवैनं ये जनास्तत्त्वदर्शिन:,जो लोग तत्त्वदर्शी हैं, वे निश्चितरूपसे ऐसा मानते हैं कि वह कालरूप परबत्रह्म परमात्मा स्वयं निराकार होते हुए भी समस्त प्राणियोंके भीतर जीवका प्रवेश कराता है

śakra uvāca — sa kālarūpaḥ brahma anantajalase bhareṣu mahāsāgareṣu iva gambhīraḥ gahanaś ca; tasya kvacid ādir na antaś ca. sa eva kṣara-akṣararūpa iti kathitaḥ. sattveṣu liṅdram āveśya nirliṅdram api tat svayam; manyante dhruvam evainaṃ ye janās tattvadarśinaḥ—sa kālarūpaḥ parabrahma paramātmā svayaṃ nirākāraḥ san api sarvaprāṇiṣu jīvasya praveśaṃ kārayati.

शक्र उवाच—कालरूपं परं ब्रह्म गम्भीरं गहनं यथा महत्तोयार्णवः। नास्य कुतश्चिदादिरन्तो वा; क्षराक्षरमिति चोच्यते। सत्त्वेषु लिङ्गमावेश्य निर्लिङ्गमपि तत् स्वयम्। मन्यन्ते ध्रुवमेवैनं ये जनास्तत्त्वदर्शिनः॥

सत्त्वेषुin beings
सत्त्वेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसत्त्व
FormNeuter, Locative, Plural
लिङ्गम्the subtle body/mark (liṅga)
लिङ्गम्:
Karma
TypeNoun
Rootलिङ्ग
FormNeuter, Accusative, Singular
आवेश्यhaving caused to enter / having entered
आवेश्य:
TypeVerb
Rootआ-विश्
Formक्त्वा (absolutive/gerund), Parasmaipada (usage as gerund)
निर्लिङ्गम्formless; without liṅga
निर्लिङ्गम्:
TypeAdjective
Rootनिर्लिङ्ग
FormNeuter, Accusative, Singular
अपिeven/also
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
तत्that (Brahman/That)
तत्:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Nominative, Singular
स्वयम्itself
स्वयम्:
TypeIndeclinable
Rootस्वयम्
मन्यन्तेthey think/consider
मन्यन्ते:
TypeVerb
Rootमन्
FormPresent (Lat), Ātmanepada, 3rd, Plural
ध्रुवम्certainly; as fixed/definite
ध्रुवम्:
TypeAdjective
Rootध्रुव
FormNeuter, Accusative, Singular
एवindeed/only
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
एनम्this (one)/him/it
एनम्:
Karma
TypePronoun
Rootएतद्
FormMasculine, Accusative, Singular
येwho (those who)
ये:
Karta
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine, Nominative, Plural
जनाःpeople
जनाः:
Karta
TypeNoun
Rootजन
FormMasculine, Nominative, Plural
तत्त्वदर्शिनःseers of truth; those who see reality
तत्त्वदर्शिनः:
TypeAdjective
Rootतत्त्वदर्शिन्
FormMasculine, Nominative, Plural

श॒क्र उवाच

Ś
Śakra (Indra)
B
Brahman (as Time)
P
Parabrahman
P
Paramātmā
J
Jīva
M
Mahāsāgara (ocean, as simile)