Shloka 31
Śrī–Indra–Bali Saṃvāda: The Departure and Fourfold Placement of Lakṣmī
नन्वेते हेतवः सन्ति ये केचिन्मूर्तिसंस्थिता: । अमूर्तस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपपद्यते
nanvete hetavaḥ santi ye kecin mūrtisaṃsthitāḥ | amūrtasya hi mūrtena sāmānyaṃ nopapadyate |
भीष्म उवाच— नन्वेते हेतवः सन्ति ये केचिन्मूर्तिसंस्थिताः । अमूर्तस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपपद्यते ॥ ये नास्तिकैर्दृष्टान्ता हेतवश्च प्रदर्शिताः, ते सर्वे मूर्तपदार्थाश्रिताः। मूर्तस्य मूर्तेनैव कार्यकारणभावः सम्भवति; अमूर्तस्य तु मूर्तेन सह न सामान्यं, नोत्पत्तिः। आत्मा ह्यमूर्तः, देहस्तु मूर्तः; अतः मूर्तभूतसंयोगादमूर्तचेतनात्मोत्पत्तिर्नोपपद्यते।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma argues that examples drawn from formed, material things cannot establish conclusions about the formless Self (Ātman). Since the formless and the formed do not share the same nature, it is not logically valid to claim that consciousness/the Self is produced by material elements or that material analogies can fully explain it.
In the Śānti Parva’s philosophical instruction, Bhīṣma addresses objections associated with skeptical/materialist reasoning. He critiques the opponents’ reliance on material examples and insists that such reasoning cannot account for the formless principle identified as the Self.