Previous Verse
Next Verse

Shloka 21

Adhyāya 214: Tapas Redefined—Perpetual Discipline, Hospitality, and the Ethics of Eating (तपः-निरूपणम्, विघसाशी-अतिथिप्रिय-धर्मः)

पयस्यन्तर्तितं सर्पिर्यद्वन्निर्मथ्यते खजै: । शुक्र निर्मथ्यते तद्धत्‌ देहसंकल्पजै: खजै:,जिस प्रकार दूधमें छिपे हुए घीको मथानीसे मथकर अलग किया जाता है, उसी प्रकार देहस्थ संकल्प और इन्द्रियोंसे होनेवाले स्त्रियोंके दर्शन एवं स्पर्श आदिसे मथित होकर पुरुषका वीर्य बाहर निकल जाता है

payasy antarhitaṃ sarpir yadvan nirmathyate khajaiḥ | śukraṃ nirmathyate tadvad deha-saṅkalpajaiḥ khajaiḥ ||

यथा पयसि निहितं सर्पिर्निर्मथ्यते खजैः, तथा देहसंकल्पजैः खजैः शुक्रं निर्मथ्यते नरस्य।

पयसिin milk
पयसि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootपयस्
FormNeuter, Locative, Singular
अन्तर्हितम्hidden (within)
अन्तर्हितम्:
Karta
TypeAdjective
Rootअन्तर्हित
FormNeuter, Nominative, Singular
सर्पिःghee
सर्पिः:
Karta
TypeNoun
Rootसर्पिस्
FormNeuter, Nominative, Singular
यत्which
यत्:
Karma
TypePronoun
Rootयद्
FormNeuter, Nominative, Singular
वत्like/as
वत्:
TypeIndeclinable
Rootवत्
निर्मथ्यतेis churned out/extracted by churning
निर्मथ्यते:
TypeVerb
Rootनिर्मथ्
FormPresent, Passive, Third, Singular
खजैःby churn-sticks/churning rods
खजैः:
Karana
TypeNoun
Rootखज
FormMasculine, Instrumental, Plural
शुक्रम्semen
शुक्रम्:
Karta
TypeNoun
Rootशुक्र
FormNeuter, Nominative, Singular
निर्मथ्यतेis churned out/extracted
निर्मथ्यते:
TypeVerb
Rootनिर्मथ्
FormPresent, Passive, Third, Singular
तद्वत्so/likewise
तद्वत्:
TypeIndeclinable
Rootतद्+वत्
देहसंकल्पजैःby those born of bodily intentions/mental constructs in the body
देहसंकल्पजैः:
Karana
TypeAdjective
Rootदेह-संकल्प-ज
FormMasculine, Instrumental, Plural
खजैःby churn-sticks (metaphorically: agitators)
खजैः:
Karana
TypeNoun
Rootखज
FormMasculine, Instrumental, Plural

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma
M
milk (payas)
G
ghee (sarpiḥ)
C
churning-stick (khaja)
S
semen (śukra)
W
women (striyaḥ, implied by the prose gloss)