Shloka 17
उदारचित्त पुरुष सत्य, शौच, सरलता, त्याग, तेज, पराक्रम, क्षमा, धैर्य, बुद्धि, मन और तपके प्रभावसे समस्त विषयात्मक भावोंपर आलोचनात्मक दृष्टि रखते हुए शान्तिकी इच्छासे अपनी इन्द्रियोंको संयममें रखे ।। सत्त्वेन रजसा चैव तमसा चैव मोहिता: । चक्रवत् परिवर्तन्ते हृज्ञानाज्जन्तवो भूशम्
udāracittaḥ puruṣaḥ satyaśauca-saralatā-tyāga-tejaḥ-parākrama-kṣamā-dhairya-buddhi-manas-tapaḥ-prabhāvāt samasta-viṣayātmaka-bhāveṣu ālocanātmikāṃ dṛṣṭiṃ kṛtvā śānti-kāmaḥ svendriyāṇi saṃyame niveśayet || sattvena rajasā caiva tamasā caiva mohitāḥ | cakravat parivartante hṛjñānāj jantavo bhūśam ||
भीष्म उवाच—उदारचित्तः पुरुषः सत्येन शौचेन सरलतया त्यागेन तेजसा पराक्रमेण क्षमया धैर्येण बुद्ध्या मनोनिग्रहेण तपसा च समन्वितः, विषयजभावान् सर्वान् सम्यगालोच्य शान्तिमिच्छन् इन्द्रियाणि संयमे स्थापयेत्। सत्त्वेन रजसा चैव तमसा चैव मोहिताः प्राणिनः, हृदज्ञानात् (अन्तःकरणवृत्तिभ्रमात्) भूशं चक्रवत् परिवर्तन्ते।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Cultivate inner virtues (truth, purity, simplicity, renunciation, vigor, forgiveness, steadiness, discernment) and use them to examine sense-impulses critically; then restrain the senses for the sake of peace. Otherwise, beings remain trapped in cyclical fluctuation under the influence of the three guṇas.
In the Śānti Parva instruction, Bhīṣma continues advising on the path to peace and liberation: he prescribes ethical and psychological disciplines and explains how the guṇas (sattva, rajas, tamas) keep creatures revolving in recurring patterns unless checked by discernment and self-restraint.