Shloka 4
अव्यक्त–व्यक्त–कारणकार्यविवेकः
Avyakta–Vyakta and Causality: Discrimination of Field and Knower
वही मनुष्य हिलते हुए जलमें जैसे अपना रूप नहीं देख पाता, उसी प्रकार मनसहित इन्द्रियोंके चंचल होनेपर वह बुद्धिमें ज्ञेयस्वरूप आत्माका दर्शन नहीं कर सकता ।। अबुद्धिरज्ञानकृता अबुद्धा कृष्यते मन: । दुष्टस्य मनस: पठ्च सम्प्रदुष्यन्ति मानसा:,अविवेकसे बुद्धि भ्रष्ट हो जाती है और उस भ्रष्ट बुद्धिसे मन राग आदि दोषोंमें फँस जाता है। इस प्रकार मनके दूषित होनेसे उसके अधीन रहनेवाली पाँचों ज्ञानेन्द्रियाँ भी दूषित हो जाती हैं
bhīṣma uvāca | yathā calati jale manuṣyaḥ svam ātmānaṃ (rūpaṃ) na paśyati, tathā manasā saha indriyāṇāṃ cañcalatve buddhyā jñeyasvarūpaṃ ātmānaṃ na paśyati || abuddhir ajñānakṛtā; abuddhayā manaḥ kṛṣyate | duṣṭasya manasaḥ pañca (indriyāṇi) manasā saha saṃpraduṣyanti ||
भीष्म उवाच— यथा चलति जले पुरुषः स्वप्रतिबिम्बं न पश्यति, तथा मनसि इन्द्रियेषु च चञ्चलेषु बुद्धौ ज्ञेयस्वरूपं आत्मानं न पश्यति। अज्ञानकृतेन अविवेकेन बुद्धिः भ्रष्टा भवति; तया भ्रष्टबुद्ध्या मनो रागादिदोषेषु कृष्यते। मनसि दूषिते तदधीनानि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाण्यपि दूष्यन्ति।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Self-knowledge requires inner steadiness: when the mind and senses are restless, the intellect cannot clearly ‘see’ the Self. Ignorance damages discernment (buddhi), which then lets the mind fall into attachment and other faults; a corrupted mind in turn corrupts the senses, leading to ethical and spiritual decline.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on dharma and inner discipline. Here he uses a vivid analogy—one cannot see one’s reflection in trembling water—to explain why a disturbed mind and senses prevent realization of the Atman, and how ignorance-driven loss of discrimination cascades into moral and perceptual corruption.