Previous Verse
Next Verse

Shloka 23

मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः

Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature

एवं नराणां मनसि त्रिषु भावेष्ववस्थिता,इस प्रकार वह मनुष्योंके मनके भीतर तीन भावोंमें अवस्थित है, यह भावात्मिका बुद्धि (समाधि-अवस्थामें) सुख, दुःख और मोह--इन तीनों भावोंको लाँघ जाती है। ठीक उसी तरह जैसे सरिताओंका स्वामी समुद्र उत्ताल तरंगोंसे संयुक्त हो अपनी विशाल तटभूमिको भी कभी-कभी लाँघ जाता है

evaṁ narāṇāṁ manasi triṣu bhāveṣv avasthitā; sā bhāvātmikā buddhiḥ samādhi-avasthāyāṁ sukha-duḥkha-moha—etān trīn bhāvān laṅghayati; yathā saritāṁ svāmī samudraḥ uttāla-taraṅgaiḥ saṁyuktaḥ san svāṁ vipulāṁ taṭabhūmim api kadācid laṅghayati.

एवं नराणां मनसि त्रिषु भावेष्ववस्थिता । भावात्मिका बुद्धिरेषा समाधौ त्रीन् भावानतिक्रामति—सुखं दुःखं च मोहं च । यथा सरितां स्वामी सागरः उन्नतैः तरङ्गैः संयुक्तो महावेलामपि कदाचिदतिक्रामति ॥

एवम्thus, in this manner
एवम्:
TypeIndeclinable
Rootएवम्
नराणाम्of men, of humans
नराणाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootनर
FormMasculine, Genitive, Plural
मनसिin the mind
मनसि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमनस्
FormNeuter, Locative, Singular
त्रिषुin three
त्रिषु:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootत्रि
FormAll, Locative, Plural
भावेषुin states/conditions (feelings)
भावेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootभाव
FormMasculine, Locative, Plural
अवस्थिताsituated, abiding
अवस्थिता:
Karta
TypeAdjective
Rootअवस्था + √स्था
FormFeminine, Nominative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhishma
M
mind (manas)
I
intellect (buddhi)
S
samadhi
O
ocean (samudra)
R
rivers (saritaḥ)
W
waves (taraṅga)
S
shore/bank (taṭa)