Shloka 14

आपद्धर्मे कोशबलन्यायः | Treasury, Force, and Crisis-Ethics for the King

Devanagari script

स्मरन्‌ पुत्रमरण्ये वै नष्टं परमदुर्मना: । भूरिद्युम्नपिता श्रीमान्‌ वीरद्युम्नो महायशा:

Transliteration

smaran putram araṇye vai naṣṭaṃ paramadurmanāḥ | bhūridyumnapitā śrīmān vīradyumno mahāyaśāḥ ||

Translation

स्मरन् पुत्रमरण्ये वै नष्टं परमदुर्मनाः । भूरिद्युम्नपिता श्रीमान् वीरद्युम्नो महायशाः ॥

Word by Word

• स्मरन्: remembering
• स्मरन्: Karta
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान कृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• पुत्रम्: son
• पुत्रम्: Karma
• Type: Noun
• Root: पुत्र
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अरण्ये: in the forest
• अरण्ये: Adhikarana
• Type: Noun
• Root: अरण्य
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• वै: indeed
• Type: Indeclinable
• Root: वै
• Form: true

• नष्टम्: lost
• नष्टम्: Karma
• Type: Verb
• Root: नश् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• परमदुर्मनाः: extremely dejected
• परमदुर्मनाः: Karta
• Type: Adjective
• Root: परमदुर्मनस्
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• भूरिद्युम्नपिता: father of Bhūridyu(m)na
• भूरिद्युम्नपिता: Karta
• Type: Noun
• Root: भूरिद्युम्नपितृ
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• श्रीमान्: prosperous, illustrious
• श्रीमान्: Karta
• Type: Adjective
• Root: श्रीमत्
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• वीरद्युम्नः: Vīradyumna (proper name)
• वीरद्युम्नः: Karta
• Type: Noun
• Root: वीरद्युम्न
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• महायशाः: of great fame
• महायशाः: Karta
• Type: Adjective
• Root: महायशस्
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

• Bhīṣma
• Vīradyumna
• Bhūridyumna
• araṇya (forest)

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse foregrounds the human reality of sorrow arising from attachment and separation, using a parental example to evoke compassion and to prepare for reflection on steadiness of mind and dharma amid suffering.

What is happening in the narrative?

Bhīṣma introduces (or continues) an illustrative episode: Vīradyumna’s son Bhūridyumna has gone missing in the forest, and the father, remembering him, is overwhelmed with grief.