Previous Verse
Next Verse

Shloka 47

त्रिवर्गमूलनिश्चयः — Determining the Roots of Dharma, Artha, and Kāma

Mahābhārata, Śānti-parva 123

वेदा: प्रतिष्ठा ज्योतिर्भ्यस्ततो हयशिरा: प्रभु: । ब्रह्मा पितामहस्तस्माज्जागर्ति प्रभुरव्यय:,ज्योतियोंसे दण्ड ग्रहण करके वेद प्रतिष्ठित हुए हैं। वेदोंसे भगवान्‌ हयग्रीव और हयग्रीवसे अविनाशी प्रभु ब्रह्मा वह दण्ड पाकर लोक-रक्षाके लिये जागते रहते हैं

vedāḥ pratiṣṭhā jyotirbhyaḥ tato hayaśirāḥ prabhuḥ | brahmā pitāmahastasmāj jāgarti prabhuravyayaḥ ||

वसुःहरोमा उवाच—ज्योतिर्भ्यः प्रतिष्ठा वेदाः, ततः प्रभुः हयशिराः। हयशिरसः प्रभवति ब्रह्मा पितामहः प्रभुरव्ययः। स दण्डं प्राप्य लोकानां रक्षणार्थं सदा जागर्ति।

वेदाःthe Vedas
वेदाः:
Karta
TypeNoun
Rootवेद
FormMasculine, Nominative, Plural
प्रतिष्ठाःestablished / firmly set
प्रतिष्ठाः:
Karta
TypeNoun
Rootप्रतिष्ठा
FormFeminine, Nominative, Plural
ज्योतिःभ्यःfrom the lights / from the luminaries
ज्योतिःभ्यः:
Apadana
TypeNoun
Rootज्योतिस्
FormNeuter, Ablative, Plural
ततःthen; from that
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः
हयशिराःHayashiras (Hayagrīva)
हयशिराः:
Karta
TypeNoun
Rootहयशिरस्
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रभुःthe Lord
प्रभुः:
Karta
TypeNoun
Rootप्रभु
FormMasculine, Nominative, Singular
ब्रह्माBrahmā
ब्रह्मा:
Karta
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (ब्रह्मा)
FormMasculine, Nominative, Singular
पितामहःthe grandsire
पितामहः:
Karta
TypeNoun
Rootपितामह
FormMasculine, Nominative, Singular
तस्मात्from him/that
तस्मात्:
Apadana
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine/Neuter, Ablative, Singular
जागर्तिis awake; keeps watch
जागर्ति:
TypeVerb
Rootजागृ
FormPresent, Third, Singular, Parasmaipada
प्रभुःthe Lord
प्रभुः:
Karta
TypeNoun
Rootप्रभु
FormMasculine, Nominative, Singular
अव्ययःimperishable
अव्ययः:
Karta
TypeAdjective
Rootअव्यय
FormMasculine, Nominative, Singular

वसुहरोम उवाच

V
Vedas
J
Jyotis (divine lights)
H
Hayagrīva (Hayaśiras)
B
Brahmā (Pitāmaha)
D
Daṇḍa (staff of authority/discipline)

Educational Q&A

Legitimate authority (daṇḍa) and world-protection must be grounded in sacred knowledge (Vedas) and exercised with disciplined vigilance; power is justified when it serves dharma and safeguards the world-order.

Vasu-haroma outlines a chain of cosmic authority: divine radiance establishes the Vedas; from the Vedas emerges Hayagrīva; from Hayagrīva comes Brahmā, who, empowered by the staff of rule, stays awake to protect and regulate the worlds.