Previous Verse
Next Verse

Shloka 31

Daṇḍotpatti-kathana (Origin and Function of Daṇḍa) — वसुहोम–मान्धातृ संवाद

तीक्ष्णता मृदुता मृत्युरागमानागमौ तथा । विरोधश्चाविरोधश्व्‌ कार्याकार्ये बलाबले

bhīṣma uvāca | tīkṣṇatā mṛdutā mṛtyur āgamānāgamau tathā | virodhaś cāvirodhaś ca kāryākārye balābale | arthānarthau sukha-duḥkhe dharmādharmau balābale | daurbhāgya-saubhāgye puṇya-pāpe guṇāvaguṇau kāmākāmau | ṛtu-māsau dina-rātrau kṣaṇaḥ pramādāpramādau harṣa-krodhau śama-damau | daiva-puruṣārthau bandha-mokṣau bhayābhaye hiṃsāhiṃse tapa-yajñau saṃyamaḥ | viṣāviṣe ādy-anta-madhye kārya-vistāraḥ madaḥ asāvadhānatā darpaḥ dambhaḥ dhairyam | nītī-anītī śakty-aśaktī mānaḥ stabdhatā vyayāvyaye vinayaḥ dānam | kālākālau satyāsatye jñānaṃ śraddhāśraddhe akarmaṇyatā udyogaḥ | lābhahānī jayaparājayau tīkṣṇatā-mṛdutā mṛtyuḥ ānā-jānaṃ virodhāvirodhau | kartavyākartavye sabalatā-nirbalatā asūyānasūye dharmādharmau lajjālajje | sampatti-vipattī sthānaṃ tejaḥ karma pāṇḍityaṃ vāk-śaktiḥ tathā tattva-bodhaḥ—ete sarve daṇḍasyaiva nāma-rūpāṇi bahūni | kurunandana! evaṃ jagati daṇḍasya bahavo rūpāṇi ||

भीष्म उवाच—तीक्ष्णता मृदुता मृत्युरागमानागमौ तथा। विरोधश्चाविरोधश्च कार्याकार्ये बलाबले—कुरुनन्दन, एते सर्वे तथा लाभालाभौ सुखदुःखे धर्माधर्मौ च, पुण्यपापे गुणावगुणौ, कामाकामौ च—दण्डस्यैव नानानामरूपाणि। एवं लोके दण्डः असंख्यरूपेण दृश्यते।

तीक्ष्णताsharpness, severity
तीक्ष्णता:
Karta
TypeNoun
Rootतीक्ष्णता (तीक्ष्ण)
FormF, Nominative, Singular
मृदुताsoftness, gentleness
मृदुता:
Karta
TypeNoun
Rootमृदुता (मृदु)
FormF, Nominative, Singular
मृत्युःdeath
मृत्युः:
Karta
TypeNoun
Rootमृत्यु
FormM, Nominative, Singular
आगमcoming, arrival
आगम:
Karta
TypeNoun
Rootआगम
FormM, Nominative, Singular
अनागमौnon-arrival; (with आगम) coming and not-coming
अनागमौ:
Karta
TypeNoun
Rootअनागम
FormM, Nominative, Dual
तथाand also, likewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
विरोधःopposition, conflict
विरोधः:
Karta
TypeNoun
Rootविरोध
FormM, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
अविरोधःnon-opposition, concord
अविरोधः:
Karta
TypeNoun
Rootअविरोध
FormM, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
कार्यwhat ought to be done
कार्य:
Karta
TypeNoun
Rootकार्य
FormN, Nominative, Dual
अकार्येwhat ought not to be done
अकार्ये:
Karta
TypeNoun
Rootअकार्य
FormN, Nominative, Dual
बलstrength
बल:
Karta
TypeNoun
Rootबल
FormN, Nominative, Dual
अबलेweakness
अबले:
Karta
TypeNoun
Rootअबल
FormN, Nominative, Dual

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma
K
Kurunandana (Yudhiṣṭhira)

Educational Q&A

Bhishma teaches that daṇḍa—understood as the principle of restraint, correction, and governance—pervades worldly life. The many opposites (gentle/harsh, gain/loss, dharma/adharma, vigilance/heedlessness, etc.) are presented as diverse manifestations through which order is maintained and conduct is shaped.

In the Śānti Parva dialogue on kingship and ethics, Bhishma instructs Yudhiṣṭhira. Here he enumerates a long series of paired conditions and moral-psychological states to show that the king’s instrument of rule—daṇḍa—operates across all domains of life, not merely as physical punishment but as a comprehensive framework of regulation and discernment.