Previous Verse
Next Verse

Shloka 24

Daṇḍotpatti-kathana (Origin and Function of Daṇḍa) — वसुहोम–मान्धातृ संवाद

दण्ड सर्वत्र व्यापक होनेके कारण भगवान्‌ विष्णु है और नरों (मनुष्यों) का अयन (आश्रय) होनेसे नारायण कहलाता है। वह प्रभावशाली होनेसे प्रभु और सदा महत्‌ रूप धारण करता है, इसलिये महान्‌ पुरुष कहलाता है ।। तथोक्ता ब्रह्मकन्येति लक्ष्मी्वृत्ति: सरस्वती । दण्डनीतिर्जगद्धात्री दण्डो हि बहुविग्रह:

daṇḍaḥ sarvatra vyāpakaḥ, tena bhagavān viṣṇuḥ; narāṇām ayanaṃ (āśrayaḥ) iti nārāyaṇaḥ. sa prabhāvavān iti prabhuḥ, sadā mahat-rūpaṃ dhārayatīti mahān puruṣa ucyate. tathoktā brahma-kanyeti lakṣmī-vṛttiḥ sarasvatī; daṇḍa-nītiḥ jagad-dhātrī, daṇḍo hi bahu-vigrahaḥ.

दण्डः सर्वत्र व्यापकत्वाद् भगवान् विष्णुरिति कथ्यते, नराणाम् अयनम् आश्रयश्चेति नारायणः। प्रभाववत्त्वात् प्रभुः, सदा महद्रूपधारणाच्च महापुरुष इति स्मृतः॥ तथोक्ता ब्रह्मकन्येति लक्ष्मीवृत्तिः सरस्वती। दण्डनीतिर्जगद्धात्री दण्डो हि बहुविग्रहः॥

तथाthus, in that manner
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
उक्ताsaid, called
उक्ता:
TypeAdjective
Rootवच्
FormFeminine, Nominative, Singular, क्त (past passive participle)
ब्रह्मकन्याBrahmā's daughter
ब्रह्मकन्या:
Karta
TypeNoun
Rootब्रह्मकन्या
FormFeminine, Nominative, Singular
इतिthus (quotative)
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
लक्ष्मीवृत्तिःthe function/role of Lakṣmī
लक्ष्मीवृत्तिः:
Karta
TypeNoun
Rootलक्ष्मीवृत्ति
FormFeminine, Nominative, Singular
सरस्वतीSarasvatī
सरस्वती:
Karta
TypeNoun
Rootसरस्वती
FormFeminine, Nominative, Singular
दण्डनीतिःpolicy of punishment; governance by danda
दण्डनीतिः:
Karta
TypeNoun
Rootदण्डनीति
FormFeminine, Nominative, Singular
जगद्धात्रीsupporter/sustainer of the world
जगद्धात्री:
Karta
TypeNoun
Rootजगद्धात्री
FormFeminine, Nominative, Singular
दण्डःpunishment; the rod; authority
दण्डः:
Karta
TypeNoun
Rootदण्ड
FormMasculine, Nominative, Singular
हिindeed, for
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
बहुविग्रहःhaving many forms/manifestations
बहुविग्रहः:
TypeAdjective
Rootबहुविग्रह
FormMasculine, Nominative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma
V
Viṣṇu
N
Nārāyaṇa
L
Lakṣmī
S
Sarasvatī
B
Brahmā
D
Daṇḍa
D
Daṇḍanīti