Previous Verse
Next Verse

Shloka 2

Gaṇānāṃ Vṛttiḥ — On the Sustenance and Cohesion of Assemblies

Gaṇa-nīti

राज्ञां वित्त च कोशं च कोशसंचयनं जय: । अमात्यगुणवृत्तिश्व प्रकृतीनां च वर्धनम्‌,युधिष्ठिरने कहा--परंतप भरतनन्दन! आपने ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, और शाद्रोंके धर्ममय आचार, धन, जीविकाके उपाय तथा धर्म आदिके फल बताये हैं। राजाओंके धन, कोश, कोश-संग्रह, शत्रुविजय, मन्त्रीके गुण और व्यवहार, प्रजावर्गकी उन्नति, संधि-विग्रह आदि छः: गुणोंके प्रयोग, सेनाके बर्ताव, दुष्टोंकी पहचान, सत्पुरुषोंके लक्षण, जो अपने समान, अपनेसे हीन तथा अपनेसे उत्कृष्ट हैं--उन सब लोगोंके यथावत्‌ लक्षण, मध्यम वर्गको संतुष्ट रखनेके लिये उन्नतिशील राजाको कैसे रहना चाहिये--इसका निर्देश, दुर्बल पुरुषको अपनाने और उसके लिये जीविकाकी व्यवस्था करनेकी आवश्यकता--इन सब विषयोंका आपने देशाचार और शास्त्रके अनुसार संक्षेपसे धर्मके अनुकूल प्रतिपादन किया है

rājñāṁ vittaṁ ca kośaṁ ca kośasañcayanaṁ jayaḥ | amātyaguṇavṛttiś ca prakṛtīnāṁ ca vardhanam ||

राज्ञां वित्तं च कोशं च कोशसञ्चयनं जयः। अमात्यगुणवृत्तिश्च प्रकृतीनां च वर्धनम्॥

राज्ञाम्of kings
राज्ञाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Genitive, Plural
वित्तम्wealth
वित्तम्:
Karta
TypeNoun
Rootवित्त
FormNeuter, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
कोशम्treasury
कोशम्:
Karta
TypeNoun
Rootकोश
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
कोश-संचयनम्accumulation of the treasury
कोश-संचयनम्:
Karta
TypeNoun
Rootकोशसंचयन
FormNeuter, Nominative, Singular
जयःvictory
जयः:
Karta
TypeNoun
Rootजय
FormMasculine, Nominative, Singular
अमात्य-गुण-वृत्तिःthe minister’s qualities and conduct
अमात्य-गुण-वृत्तिः:
Karta
TypeNoun
Rootअमात्यगुणवृत्ति
FormFeminine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
प्रकृतीनाम्of the constituents (of the state)
प्रकृतीनाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootप्रकृति
FormFeminine, Genitive, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
वर्धनम्increase, promotion
वर्धनम्:
Karta
TypeNoun
Rootवर्धन
FormNeuter, Nominative, Singular

युधिछिर उवाच

Y
Yudhiṣṭhira
K
kings (rājānaḥ)
T
treasury (kośa)
M
ministers (amātya)
P
prakṛtis (constituents of the realm)