Previous Verse
Next Verse

Shloka 3

Kṣemadarśa–Kālakavṛkṣīya Saṃvāda: Counsel on Impermanence, Non-attachment, and Composure in Dispossession

क्षेमदर्शी नृपसुतो यत्र क्षीणबल: पुरा । मुनिं कालकवृक्षीयमाजगामेति न: श्रुतम्‌ । त॑ पप्रच्छानुसंगृहा कृच्छामापदमास्थित:,हमने सुना है कि प्राचीनकालमें एक बार कोसलराजकुमार क्षेमदर्शीको बड़ी कठिन विपत्तिका सामना करना पड़ा। उसकी सारी सैनिक-शक्ति नष्ट हो गयी। उस समय वह कालकवृक्षीय मुनिके पास गया और उनके चरणोंमें प्रणाम करके उसने उस विपत्तिसे छुटकारा पानेका उपाय पूछा

kṣemadarśī nṛpasuto yatra kṣīṇabalaḥ purā | muniṃ kālakavṛkṣīyam ājagāmeti naḥ śrutam | taṃ papracchānusaṃgṛhya kṛcchrām āpadam āsthitaḥ |

भीष्म उवाच—श्रूयते नः पुरा यत्र नृपसुतः क्षेमदर्शी क्षीणबलः, क्षीणसैन्यबलोऽभवत्। स तदा कालकवृक्षीयं मुनिमाजगाम; सुसंनतः कृच्छ्रामापदमास्थितोऽनुसंगृह्य तं पप्रच्छ—कथं दुःखात् प्रमुच्येयमिति।

क्षेमदर्शीKṣemadarśī (name; one who sees welfare)
क्षेमदर्शी:
Karta
TypeNoun
Rootक्षेमदर्शिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
नृपसुतःking’s son, prince
नृपसुतः:
Karta
TypeNoun
Rootनृपसुत
FormMasculine, Nominative, Singular
यत्रwhere/when
यत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootयत्र
क्षीणबलःwith strength exhausted
क्षीणबलः:
Karta
TypeAdjective
Rootक्षीणबल
FormMasculine, Nominative, Singular
पुराformerly, once
पुरा:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootपुरा
मुनिम्sage
मुनिम्:
Karma
TypeNoun
Rootमुनि
FormMasculine, Accusative, Singular
कालकवृक्षीयम्Kālakavṛkṣīya (name/epithet of the sage)
कालकवृक्षीयम्:
Karma
TypeAdjective
Rootकालकवृक्षीय
FormMasculine, Accusative, Singular
आजगामcame, approached
आजगाम:
Karta
TypeVerb
Rootआ-गम्
FormPerfect (Liṭ), Third, Singular
इतिthus (quotative)
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
नःof us / to us
नः:
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormGenitive, Plural
श्रुतम्heard (it is heard)
श्रुतम्:
TypeAdjective
Rootश्रुत
FormNeuter, Nominative, Singular
तम्him
तम्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Accusative, Singular
पप्रच्छasked
पप्रच्छ:
TypeVerb
Rootप्र-छ् (पृच्छ्)
FormPerfect (Liṭ), Third, Singular
अनुसंगृह्यhaving respectfully greeted/approached (having paid due regard)
अनुसंगृह्य:
TypeIndeclinable
Rootअनु-सम्-ग्रह्
FormAbsolutive (त्वा/ल्यप्)
कृच्छाम्hard, grievous (condition)
कृच्छाम्:
Karma
TypeNoun
Rootकृच्छा
FormFeminine, Accusative, Singular
आपदम्calamity, misfortune
आपदम्:
Karma
TypeNoun
Rootआपद्
FormFeminine, Accusative, Singular
आस्थितःhaving fallen into / having reached (a state)
आस्थितः:
Karta
TypeVerb
Rootआ-स्था
FormPast active participle (क्त), Masculine, Nominative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma
K
Kṣemadarśī
K
Kālakavṛkṣīya (sage)