Shloka 43
मृदु-तीक्ष्ण-नीति तथा दुष्टलक्षण-विज्ञानम्
Measured Policy and the Recognition of Malicious Disposition
प्रदाय गूढानि वसूनि राजन् प्रच्छिद्य भोगानवधाय च स्वान् | दुष्टान् स्वदोषैरिति कीर्तयित्वा पुरेषु राष्ट्रषु च योजयन्ति,देवराज! राजा अपने ही आदमियोंके विषयमें यह प्रचार कर देते हैं कि “ये लोग दोषसे दूषित हो गये हैं; अतः मैंने इन दुष्टोंको राज्यसे बाहर निकाल दिया है। ये दूसरे देशमें चले गये हैं। ऐसा करके उन्हें वह शत्रुओंके राज्यों और नगरोंका भेद लेनेके कार्यमें नियुक्त कर देते हैं। ऊपरसे तो वे उनकी सारी भोग-सामग्री छीन लेते हैं; परंतु गुप्तरूपसे उन्हें प्रचुर धन अर्पित करके उनके साथ कुछ अन्य आत्मीय जनोंको भी लगा देते हैं
pradāya gūḍhāni vasūni rājan pracchidya bhogān avadhāya ca svān | duṣṭān svadoṣair iti kīrtayitvā pureṣu rāṣṭreṣu ca yojayanti devarāja |
प्रदाय गूढानि वसूनि राजन् प्रच्छिद्य भोगानवधाय च स्वान् । दुष्टान् स्वदोषैरिति कीर्तयित्वा पुरेषु राष्ट्रेषु च योजयन्ति ॥ देवराज! बहिः सर्वभोगोपकरणानि तेषां छित्त्वा, अन्तः पुनः प्रचुरं धनं गुप्ततया प्रदाय, तैः सह कांश्चिदन्यान् आत्मीयानपि नियोज्य, शत्रूणां राष्ट्रनगराणां भेदज्ञानार्थं चरकार्येषु तान् प्रेषयन्ति—“एते स्वदोषैर्दूषिताः, अतः राज्याद् निष्कासिताः, परदेशं गताः” इति च लोके प्रचारयन्ति ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma describes a pragmatic tool of rāja-dharma: a king may use controlled public narrative and secret patronage to deploy agents in hostile territories. The method relies on outward disavowal (to make the agents credible as ‘exiles’) while secretly funding and supporting them, prioritizing the kingdom’s security through intelligence-gathering.
In the Shanti Parva’s instruction on governance, Bhishma advises Yudhishthira about covert operations. The king publicly brands certain men as दोष-दूषित (fault-tainted) and expels them, confiscating their comforts, but privately gives them hidden wealth and helpers, then places them in enemy cities and kingdoms to penetrate defenses and collect information.