Mahabharata Adhyaya 59
Shalya ParvaAdhyaya 5939 Versesपाण्डवों की निर्णायक विजय; पर विजय का रंग शोक और नैतिक ग्लानि से गाढ़ा होता जाता है।

Adhyaya 59

Chapter 59: Baladeva’s Censure, Keśava’s Restraint, and Yudhiṣṭhira’s Moral Accounting

Upa-parva: Gadāyuddha-dharma-vimarśa (Baladeva–Keśava Saṃvāda) Upa-Parva

Dhṛtarāṣṭra asks Sañjaya how Baladeva responded upon seeing Duryodhana struck in a manner deemed improper. Sañjaya reports Baladeva’s anger and public denunciation: he asserts a rule of gada-yuddha that one should not strike below the navel, condemning Bhīma’s action as a breach of śāstra and moving to confront him with his plough-weapon. Keśava intervenes, restraining Baladeva and offering a layered justification grounded in political prudence and ethical contextualization: the Pāṇḍavas are presented as allied kin; vow-fulfillment is framed as kṣatriya duty; Bhīma’s prior oath to break Duryodhana’s thighs is recalled; and Maitreya’s earlier curse is cited as prefiguring the outcome. Baladeva remains dissatisfied, warning that the victor may gain a reputation for crooked fighting while Duryodhana, portrayed as straightforward in combat, attains a lasting posthumous course. Baladeva departs for Dvārakā, leaving the victors subdued rather than celebratory. Keśava then addresses Yudhiṣṭhira’s dejection, questioning why he tolerates harsh treatment of the fallen. Yudhiṣṭhira replies that he does not approve of the indignity but explains his forbearance as an accommodation of Bhīma’s accumulated suffering and the history of provocations. The chapter closes with Bhīma’s triumphant address to Yudhiṣṭhira, asserting that the realm is now secure, enemies removed, and governance should proceed according to svadharma, while Yudhiṣṭhira acknowledges the end of enmity under Keśava’s counsel.

Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—भीम के प्रहार से दुर्योधन विशाल शाल-वृक्ष की भाँति धराशायी पड़ा है; यह दृश्य देख पाण्डवों के मन में क्षणिक तृप्ति और विजय-हर्ष उठता है, और वे पास जाकर उसे देखते हैं। → गिरे हुए कौरव-राज के निकट भीमसेन अपने पुराने अपमानों की स्मृति (द्रौपदी के चीर-हरण/सभा-उपहास) को जगा कर दुर्योधन का तिरस्कार करता है और विजय का उन्मत्त प्रदर्शन करता है। यह उग्रता युद्ध-धर्म की मर्यादा को लाँघने लगती है; युधिष्ठिर भीतर से काँप उठते हैं कि विजय के क्षण में अधर्म का कलंक न लग जाए। → युधिष्ठिर भीमसेन को रोकते हैं—शत्रु-वध के बाद नाचना, बढ़-चढ़कर बोलना और गिरे हुए पर कटु वचन कहना क्षत्रिय-धर्म के विरुद्ध है। वे भीम की उग्र वाणी/आचरण को अन्याय मानकर उसे संयम का आदेश देते हैं, और स्वयं दुर्योधन के प्रति भी एक प्रकार की शोक-छाया और राजोचित मर्यादा दिखाते हैं। → युधिष्ठिर की सीख के बाद भीम का उन्माद शिथिल पड़ता है; दुर्योधन को भी (यद्यपि शत्रु है) अंतिम अवस्था में मनुष्य-धर्म के अनुरूप सांत्वना/संयत व्यवहार का संकेत मिलता है। युधिष्ठिर स्वयं दीर्घ श्वास लेकर विलाप करते हैं—विजय के साथ जो विधवाओं का सागर उमड़ेगा, उसे देखने का भय उन्हें भीतर से तोड़ देता है। → युद्ध समाप्ति के निकट है, पर युधिष्ठिर के मन में प्रश्न जलता रहता है—क्या यह विजय स्वर्ग का द्वार है या नरक-तुल्य शोक का आरम्भ? दुर्योधन के अंतिम क्षणों की वाणी/दृष्टि आगे के अध्यायों में निर्णायक रूप लेती है।

Shlokas

Verse 1

अपर बछ। ] अ्शऑका:<म एकोनषशष्टितमो< ध्याय: भीमसेनके द्वारा दुर्योधनका तिरस्कार

संजय उवाच । तं पातितं ततो दृष्ट्वा महाशालमिवोद्गतम् । प्रहृष्टमनसः सर्वे ददृशुस्तत्र पाण्डवाः ॥

Verse 2

संजय कहते हैं--राजन्‌! दुर्योधनको ऊँचे एवं विशाल शालवृक्षके समान गिराया गया देख समस्त पाण्डव मन-ही-मन बड़े प्रसन्न हुए और निकट जाकर उसे देखने लगे ।।

संजय उवाच । राजन् दुर्योधनं दृष्ट्वा महाशालमिव पातितम् । प्रहृष्टमनसो भूत्वा पाण्डवाः समुपागमन् ॥ उन्मत्तमिव मातङ्गं सिंहेन विनिपातितम् । ददृशुर्हृष्टरोमाणः सर्वे ते चापि सोमकाः ॥

Verse 3

ततो दुर्योधन हत्वा भीमसेन: प्रतापवान्‌ । पातितं कौरवेन्द्रं तमुपगम्येदमब्रवीत्‌,इस प्रकार दुर्योधनका वध करके प्रतापी भीमसेन उस गिराये गये कौरवराजके पास जाकर बोले--

ततो दुर्योधनं हत्वा भीमसेनः प्रतापवान् । पातितं कौरवेन्द्रं तमुपगम्येदमब्रवीत् ॥

Verse 4

गौर्गौरिति पुरा मन्द द्रौपदीमेकवाससम्‌ | यत्‌ सभायां हसन्नस्मांस्तदा वदसि दुर्मते

गौर्गौरिति पुरा मन्द द्रौपदीमेकवाससम् । यत् सभायां हसन्नस्मांस्तदा वदसि दुर्मते ॥

Verse 5

एवमुक्‍्त्वा स वामेन पदा मौलिमुपास्पृशत्‌

एवमुक्त्वा स वामेन पदा मौलिमुपास्पृशत् ॥

Verse 6

तथैव क्रोधसंरक्तो भीम: परबलार्दन:

तथैव क्रोधसंरक्तो भीमः परबलार्दनः ॥

Verse 7

येअस्मान्‌ पुरोपनृत्यन्त मूढा गौरिति गौरिति

येऽस्मान् पुरोपनृत्यन्त मूढा गौरिति गौरिति ॥

Verse 8

नास्माकं निकृतिर्वल्विनक्षिद्यूतं न वज्चना । स्वबाहुबलमश्रित्य प्रबाधामो वयं रिपून्‌

सञ्जय उवाच— नास्माकं निकृतिर्वल्विनक्षिद्यूतं न वञ्चना। स्वबाहुबलमाश्रित्य प्रबाधामो वयं रिपून्॥

Verse 9

सो<वाप्य वैरस्य परस्य पारं वृकोदर: प्राह शनै: प्रहस्य । युधिष्ठटिरं केशवसृज्जयांश्व धनंजयं माद्रवतीसुतीौ च

सञ्जय उवाच— सोऽवाप्य वैरस्य परस्य पारं वृकोदरः प्राह शनैः प्रहस्य। युधिष्ठिरं केशवं सृञ्जयांश्च धनञ्जयं माद्रवतीसुतौ च॥

Verse 10

रजस्वलां द्रौपदीमानयन्‌ ये ये चाप्यकुर्वन्त सदस्यवस्त्राम्‌ । तान्‌ पश्यध्वं पाण्डवैर्धार्तहराष्ट्रान्‌ रणे हतांस्तपसा याज्ञसेन्या:

सञ्जय उवाच— रजस्वलां द्रौपदीमानयन् ये ये चाप्यकुर्वन्त सदस्यवस्त्राम्। तान् पश्यध्वं पाण्डवैर्धार्तराष्ट्रान् रणे हतांस्तपसा याज्ञसेन्याः॥

Verse 11

ये न: पुरा षण्ढतिलानवोचन्‌ क्रूरा राज्ञो धृतराष्ट्रस्य पुत्रा: । ते नो हता: सगणा: सानुबन्धा: काम स्वर्ग नरकं वा पताम:

सञ्जय उवाच— ये नः पुरा षण्ढतिलानवोचन् क्रूरा राज्ञो धृतराष्ट्रस्य पुत्राः। ते नो हताः सगणाः सानुबन्धाः कामं स्वर्गं नरकं वा पतामः॥

Verse 12

पुनश्च राज्ञ: पतितस्य भूमौ सतां गदां स्कन्धगतां प्रगृहा । वामेन पादेन शिर: प्रमृद्य दुर्योधनं नैकृतिकं न्यवोचत्‌

सञ्जय उवाच— पुनश्च राज्ञः पतितस्य भूमौ सतां गदां स्कन्धगतां प्रगृह्य। वामेन पादेन शिरः प्रमृद्य दुर्योधनं नैकृतिकं न्यवोचत्॥

Verse 13

हृष्टेन राजन्‌ कुरुसत्तमस्य क्षुद्रात्मना भीमसेनेन पादम्‌ । दृष्टवा कृतं मूर्थनि नाभ्यनन्दन्‌ धर्मात्मान: सोमकानां प्रबर्हा:

सञ्जय उवाच—राजन्, हृष्टेन क्षुद्रात्मना भीमसेनेन कुरुसत्तमस्य दुर्योधनस्य मूर्ध्नि पादः कृतः। तत् कृतं दृष्ट्वा सोमकानां धर्मात्मानः प्रबर्हाः नाभ्यनन्दन्, न च तस्य कुकृत्यस्य प्रशंसामकुर्वन्।

Verse 14

तव पुत्र तथा हत्वा कत्थमानं वृकोदरम्‌ । नृत्यमानं च बहुशो धर्मराजो<ब्रवीदिदम्‌,आपके पुत्रको मारकर बहुत बढ़-बढ़कर बातें बनाते और बारंबार नाचते-कूदते हुए भीमसेनसे धर्मराज युधिष्ठिरने इस प्रकार कहा--

सञ्जय उवाच—तव पुत्रं हत्वा वृकोदरः कत्थमानो बहुशो नृत्यमानश्च; तं धर्मराजो युधिष्ठिर इदमब्रवीत्।

Verse 15

गतो<सि वैरस्यानृण्यं प्रतिज्ञा पूरिता त्वया । शुभेनाथाशुभेनैव कर्मणा विरमाधुना,'भीम! तुम वैरसे उऋण हुए। तुमने शुभ या अशुभ कर्मसे अपनी प्रतिज्ञा पूरी कर ली। अब तो इस कार्यसे विरत हो जाओ

वैरस्यानृण्यं गतोऽसि, प्रतिज्ञा पूरिता त्वया। शुभेनाथाशुभेनैव कर्मणा; विरमाधुना, भीम।

Verse 16

मा शिरोअस्य पदा मार्दीर्मा धर्मस्तेडतिगो भवेत्‌ | राजा ज्ञातिहतश्नायं नैतन्नन्‍्याय्यं तवानघ

मा शिरोऽस्य पदा मार्दीः; मा धर्मस्तेऽतिगो भवेत्। राजा ज्ञातिहतः शय्यां; नैतदन्याय्यं तवानघ।

Verse 17

एकादशचमूनाथं कुरूणामधिपं तथा । मा स्प्राक्षीर्भीम पादेन राजानं ज्ञातिमेव च,'भीम! ग्यारह अक्षौहिणी सेनाके स्वामी तथा अपने ही बान्धव कुरुराज राजा दुर्योधनको पैरसे न ठुकराओ

एकादशचमूनाथं कुरूणामधिपं तथा। मा स्प्राक्षीर्भीम पादेन राजानं ज्ञातिमेव च।

Verse 18

हतबन्धुर्हतामात्यो भ्रष्टसैन्यो हतो मृथे । सर्वाकारेण शोच्यो5यं नावहास्यो5यमी श्वर:

सञ्जय उवाच—हतबन्धुर्हतामात्यो भ्रष्टसैन्यो हतो मृधे। सर्वाकारेण शोच्योऽयं नावहास्योऽयमीश्वरः॥

Verse 19

विध्वस्तो5यं हतामात्यो हतभ्राता हतप्रज: । उत्सन्नपिण्डो भ्राता च नैतन्न्याय्यं कृतं त्वया

सञ्जय उवाच—विध्वस्तोऽयं हतामात्यो हतभ्राता हतप्रजः। उत्सन्नपिण्डो भ्राता च नैतन्न्याय्यं कृतं त्वया॥

Verse 20

धार्मिको भीमसेनो<सावित्याहुस्त्वां पुरा जना: । स कस्माद्‌ भीमसेन त्वं राजानमधितिष्ठसि

सञ्जय उवाच—धार्मिको भीमसेनोऽसावित्याहुस्त्वां पुरा जनाः। स कस्माद् भीमसेन त्वं राजानमधितिष्ठसि॥

Verse 21

इत्युक्त्वा भीमसेनं तु साश्रुकण्ठो युधिष्ठिर: । उपसृत्याब्रवीद्‌ दीनो दुर्योधनमरिंदमम्‌,भीमसेनसे ऐसा कहकर राजा युधिष्छिर दीनभावसे शत्रुदमन दुर्योधनके पास गये और अश्रुगद्गद कण्ठसे इस प्रकार बोले--

सञ्जय उवाच—इत्युक्त्वा भीमसेनं तु साश्रुकण्ठो युधिष्ठिरः। उपसृत्याब्रवीद्दीनो दुर्योधनमरिंदमम्॥

Verse 22

तात मन्युर्न ते कार्यो नात्मा शोच्यस्त्वया तथा । नून॑ पूर्वकृतं कर्म सुघोरमनुभूयते

सञ्जय उवाच—तात मन्युर्न ते कार्यो नात्मा शोच्यस्त्वया तथा। नूनं पूर्वकृतं कर्म सुघोरमनुभूयते॥

Verse 23

धात्रोपदिष्टं विषमं नूनं फलमसंस्कृतम्‌ । यद्‌ वयं त्वां जिघांसामस्त्वं चास्मान्‌ कुरुसत्तम

धात्रोपदिष्टं विषमं नूनं फलमसंस्कृतम् । यद् वयं त्वां जिघांसामस् त्वं चास्मान् कुरुसत्तम ॥

Verse 24

आत्मनो हाूपराधेन महद्‌ व्यसनमीदृशम्‌ | प्राप्ततानसि यल्लोभान्मदाद्‌ बाल्याच्च भारत,“भरतनन्दन! तुमने लोभ, मद और अविवेकके कारण अपने ही अपराधसे ऐसा भारी संकट प्राप्त किया है

आत्मनो ह्यपराधेन महद् व्यसनमीदृशम् । प्राप्तोऽसि यल्लोभान्मदाद् बाल्याच्च भारत ॥

Verse 25

घातयित्वा वयस्यांश्व भ्रातृनथ पितृंस्तथा । पुत्रान्‌ पौत्रांस्तथा चान्यांस्ततो5सि निधनं गत:,“तुम अपने मित्रों, भाइयों, पितृतुल्य पुरुषों, पुत्रों और पौत्रोंका वध कराकर फिर स्वयं भी मारे गये

घातयित्वा वयस्यांश्च भ्रातॄन् अथ पितॄंस्तथा । पुत्रान् पौत्रांस्तथा चान्यान् ततोऽसि निधनं गतः ॥

Verse 26

तवापराधादस्माभि भ्रातरस्ते निपातिता: । निहता ज्ञातयश्चापि दिएष्ट॑ मन्ये दुरत्ययम्‌

तवापराधादस्माभिः भ्रातरस्ते निपातिताः । निहता ज्ञातयश्चापि दैवमेतन्मन्ये दुरत्ययम् ॥

Verse 27

आत्मा न शोचनीयस्ते श्लाध्यो मृत्युस्तवानघ । वयमेवाधुना शोच्या: सर्वावस्थासु कौरव

आत्मा न शोचनीयस्ते श्लाघ्यो मृत्युस्तवानघ । वयमेवाधुना शोच्याः सर्वावस्थासु कौरव ॥

Verse 28

भ्रातृणां चैव पुत्राणां तथा वै शोकविह्लला:

भ्रातॄणां चैव पुत्राणां तथा वै शोकविह्वलाः।

Verse 29

त्वमेक: सुस्थितो राजन्‌ स्वर्गे ते निलयो ध्रुव:

त्वमेकः सुस्थितो राजन् स्वर्गे ते निलयो ध्रुवः।

Verse 30

स्‍्नुषाश्र प्रस्नुषाश्वैव धृतराष्ट्रस्य विद्धला: | गर्हयिष्यन्ति नो नूनं विधवा: शोककर्शिता:,*धृतराष्ट्रकी वे शोकातुर एवं व्याकुल विधवा पुत्रवधुएँ और पौत्रवधुएँ भी निश्चय ही हमलोगोंकी निन्दा करेंगी”

स्नुषाश्च प्रस्नुषाश्चैव धृतराष्ट्रस्य विद्धलाः। गर्हयिष्यन्ति नो नूनं विधवाः शोककर्शिताः॥

Verse 31

संजय उवाच एवमुकक्‍्त्वा सुदुःखार्तो निशश्वास स पार्थिव: । विललाप चिरं चापि धर्मपुत्रो युधिष्ठिर:

संजय उवाच एवमुक्त्वा सुदुःखार्तो निशश्वास स पार्थिवः। विललाप चिरं चापि धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः॥

Verse 43

तस्यावहासस्य फलमप्य त्वं समवाप्नुहि | “खोटी बुद्धिवाले मूर्ख! तूने पहले मुझे “बैल

तस्यावहासस्य फलमद्य त्वं समवाप्नुहि।

Verse 56

शिरश्न राजसिंहस्य पादेन समलोडयत्‌ | ऐसा कहकर भीमसेनने अपने बायें पैरसे उसके मुकुटको ठुकराया और उस राजसिंहके मस्तकपर भी पैरसे ठोकर मारा

सञ्जय उवाच—एवमुक्त्वा भीमसेनः स्ववामपादेन तस्य मुकुटं समलोडयत्, ततः स राजसिंहस्य शिरसि पादेनैव प्राहरत्।

Verse 59

इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि युधिष्ठिरविलापे एकोनषष्टितमो5 ध्याय: ।। ५९ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापर्वमें युधिष्ठिरका विलापविषयक उनसठवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि युधिष्ठिरविलापे एकोनषष्टितमोऽध्यायः॥ ५९ ॥

Verse 63

पुनरेवाब्रवीद्‌ वाक्‍्यं यत्‌ तच्छुणु नराधिप । नरेश्वर! इसी प्रकार शत्रुसेनाका संहार करनेवाले भीमसेनने क्रोधसे लाल आँखें करके फिर जो बात कही, उसे भी सुन लीजिये

पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं यत्तच्छृणु नराधिप। नरेश्वर, शत्रुसेनासंहारकृद्भीमसेनः क्रोधरक्तेक्षणः पुनर्यदब्रवीत्तदपि शृणु॥

Verse 73

तान्‌ वयं प्रतिनृत्याम: पुनर्गौरिति गौरिति । जिन मूर्खोने पहले हमें “बैल-बैल' कहकर नृत्य किया था, आज उन्हें “बैल-बैल' कहकर उस अपमानका बदला लेते हुए हम भी प्रसन्नतासे नाच रहे हैं

तान्वयं प्रतिनृत्यामः पुनर्गौरिति गौरिति। ये मूढाः पूर्वं नः ‘गौरि गौरि’ इति नृत्यन्तोऽपहासं चक्रुः, तेषामपमानस्य प्रतिकारार्थं वयमपि अद्य ‘गौरि गौरि’ इति पुनः पुनर्नृत्यामः प्रमुदिताः॥

Verse 283

कथं द्रक्ष्यामि विधवा वधू: शोकपरिप्लुता: । “भला, मैं भाइयों और पुत्रोंकी उन शोकविह्नलला और दु:खमें डूबी हुई विधवा बहुओंको कैसे देख सकूँगा

कथं द्रक्ष्यामि विधवा वधूः शोकपरिप्लुताः।

Verse 293

वयं नरकसंज्ञ वै दु:खं प्राप्स्याम दारुणम्‌ “राजन! तुम अकेले सुखी हो। निश्चय ही स्वर्गमें तुम्हें स्थान प्राप्त होगा और हमें यहाँ नरकतुल्य दारुण दु:ख भोगना पड़ेगा

सञ्जय उवाच— वयं नरकसंज्ञा वै दुःखं प्राप्स्याम दारुणम्। राजन्, त्वमेव सुखी; निश्चयेन स्वर्गे तव स्थानं भविष्यति, वयं तु इह नरकतुल्यं घोरं दुःखं सोढुं बाध्याः।

Verse 2736

कृपणं वर्तयिष्यामस्तैहीना बन्धुभि: प्रियै: । “अनघ! तुम्हें अपने लिये शोक नहीं करना चाहिये

सञ्जय उवाच— त्वया हीनैः प्रियैर्बन्धुभिः सह वियुक्ताः कृपणं वर्तयिष्यामः। अनघ, आत्मनः कृते मा शोच; तव मरणं प्रशंसनीयम्। कुरुराज, सर्वास्ववस्थास्वद्य काले वयमेव शोच्याः; प्रियबन्धुजनविहीनाः सन्तो दीनतया जीवनं यापयिष्यामः।

Frequently Asked Questions

Whether a decisive action that violates a codified combat convention (no strike below the navel) can be ethically defended through vow-fulfillment, prior harms, and the necessity of concluding a destabilizing conflict.

Ethical judgment in Itihāsa often requires contextual reasoning: dharma is negotiated among rules, consequences, relational duties, and prior commitments, with restraint and legitimacy-management as core leadership virtues.

No formal phalaśruti is stated here; the meta-commentary operates implicitly through reputational outcomes and the narrative’s emphasis on how actions are publicly interpreted within dharma discourse.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App