Mahabharata Adhyaya 52
Shalya ParvaAdhyaya 5238 Verses

Adhyaya 52

Kurukṣetra–Samantapañcaka Māhātmya: King Kuru’s Ploughing and Indra’s Boon (प्रजापतेरुत्तरवेदिः समन्तपञ्चकं)

Upa-parva: Samantapañcaka–Kurukṣetra Māhātmya (Prajāpater Uttaravedi)

The sages describe Samantapañcaka as the ancient ‘uttara-vedi’ of Prajāpati where the gods once assembled for a great sacrificial session. They recount how the region came to be famed as Kurukṣetra because the royal seer Kuru, through prolonged and intense effort, ‘cultivated/ploughed’ (kṛṣ-) the land, making it exceptionally sanctified. Balarāma (Rāma/Halāyudha) asks why Kuru undertook this labor. The sages narrate Indra’s repeated visits: he questions Kuru’s purpose, mocks and departs, yet Kuru persists in ascetic ploughing. When Indra realizes Kuru’s resolve, he consults the gods, who express concern that automatic ascent to heaven for those dying there would reduce their share of sacrificial offerings. Indra returns and offers a regulated boon: those who die in Kurukṣetra—through fasting, in properly conducted battle, and even those who meet death in other embodied states—will attain heavenly worlds. Indra departs satisfied. The sages add an Indra-gāthā stating that even dust from Kurukṣetra, carried by wind, can elevate even those of evil deeds. They cite exemplary figures and define the kṣetra’s boundaries between named tīrthas and lakes, concluding that slain rulers there attain the ‘path of the great-souled.’

Chapter Arc: जनमेजय वैषम्पायन से पूछता है—वह ‘वृद्ध कन्या’ कौन थी, किस प्रकार उसने असाध्य तप किया, और कैसे उसका विवाह शृंगवान से होकर स्वर्गगमन तथा उस तीर्थ का माहात्म्य प्रसिद्ध हुआ। → वैषम्पायन एक महावीर्य ऋषि (कुणिर्ग्ग/कुणिर्ग) की कथा से सूत्र पकड़ते हैं और बताते हैं कि कैसे वह कन्या कठोर उपवासों, पितृ-देव-पूजन और दीर्घ ब्रह्मचर्य-व्रत में स्थिर रही। तप की पराकाष्ठा के साथ एक आंतरिक संकट उभरता है—देहत्याग की इच्छा और यह प्रश्न कि केवल तप से ‘लोक-विजय’ (संपूर्ण सिद्धि/फल) कैसे प्राप्त हो। → देवर्षि नारद प्रकट होकर उसे रोकते हैं—‘तुम्हारा तप परम है, पर लोक अभी नहीं जीते’—और समाधान बताते हैं: तप का अर्ध भाग पाणिग्रहण करने वाले को देने का संकल्प। कन्या ऋषि-सभा में घोषणा करती है कि जो भी उसका पाणिग्रहण करेगा, उसे वह अपने तप का अर्ध प्रदान करेगी; तब गालव-पुत्र शृंगवान सबसे पहले उसका वरण करता है और विवाह का निर्णायक क्षण घटित होता है। → कन्या ब्रह्मर्षि के साथ किए गए ‘समय’ (शर्त/प्रतिज्ञा) की पूर्ति का स्मरण कर विदा लेती है और बताती है कि नियत ब्रह्मचर्य-वर्षों का फल क्या है। विवाह, तप-वितरण और नियम-पालन के पुण्य से उसे शुभ स्वर्गगति प्राप्त होती है; साथ ही उस स्थान/तीर्थ का माहात्म्य स्थापित होता है।

Shlokas

Verse 1

ऑपन-आक्रात बछ। चर: द्विपञज्चाशत्तमो<ड ध्याय: वृद्ध कन्याका चरित्र

जनमेजय उवाच— भगवन्, कथं सा कुमारी पुरा तपोयुक्ता बभूव? किमर्थं तपस्तेपे, कश्चास्या नियम आसीत्?

Verse 2

सुदुष्करमिदं ब्रद्म॑ंस्त्वत्त: श्रुतमनुत्तमम्‌ । आखायाहि तत्त्वमखिलं यथा तपसि सा स्थिता

जनमेजय उवाच—सुदुष्करमिदं ब्रह्मन् त्वत्तः श्रुतमनुत्तमम्। आख्याहि मे तत्त्वमखिलं यथा तपसि सा स्थिता, किमर्थं च तपोऽकरोत्॥

Verse 3

वैशम्पायन उवाच ऋषिरासीन्महावीर्य: कुणिर्ग्गों महायशा: । स तप्त्वा विपुलं राज॑ंस्तपो वै तपतां वरः

वैशम्पायन उवाच—ऋषिरासीन्महावीर्यः कुणिर्नाम महायशाः। स तप्त्वा विपुलं राजन् तपो वै तपतां वरः॥

Verse 4

मनसाथ सुतां सुभ्रं समुत्पादितवान्‌ विभु: । वैशम्पायनजीने कहा--राजन्‌! प्राचीन कालमें एक महान्‌ शक्तिशाली और महायशस्वी कुणिर्गग नामक ऋषि रहते थे। तपस्या करनेवालोंमें श्रेष्ठ उन महर्षिने बड़ा भारी तप करके अपने मनसे एक सुन्दरी कन्या उत्पन्न की ।।

मनसा च सुतां शुभ्रां समुत्पादितवान् विभुः। तां च दृष्ट्वा मुनिः प्रीतः कुणिर्महायशाः॥

Verse 5

सुभ्रू: सा हाथ कल्याणी पुण्डरीकनिभेक्षणा

सुभ्रूः सा हि कल्याणी पुण्डरीकनिभेक्षणा। आश्रमं स्वयमास्थाय पुरा तीव्रं तपोऽकरोत्॥ उपवासैश्च सततं देवान् पितॄंश्च पूजयत्॥

Verse 6

महता तपसोग्रेण कृत्वा55श्रममनिन्दिता । उपवासै: पूजयन्ती पितृन्‌ देवांश्ष सा पुरा

महता तपसोग्रेण कृत्वा श्रममनिन्दिता। उपवासैः पूजयन्ती पितॄन् देवान् च सा पुरा॥

Verse 7

तस्यास्तु तपसोग्रेण महान्‌ कालोअत्यगान्नूप । सा पित्रा दीयमानापि तत्र नैच्छदनिन्दिता

तस्यास्तु तपसोग्रेण महान् कालोऽत्यगान्नृप । सा पित्रा दीयमानापि तत्र नैच्छदनिन्दिता ॥

Verse 8

आत्मन: सदृशं सा तु भर्तारें नान्वपश्यत । राजन! उग्र तपस्या करते हुए उसका बहुत समय व्यतीत हो गया। पिताने अपने जीवनकालमें उसका किसीके साथ ब्याह कर देनेका प्रयत्न किया; परंतु उस अनिन्‍्द्य सुन्दरीने विवाहकी इच्छा नहीं की। उसे अपने योग्य कोई वर ही नहीं दिखायी देता था ।।

आत्मनः सदृशं सा तु भर्तारं नान्वपश्यत् । ततः सा तपसोग्रेण पीडयित्वात्मनस्तनुम् ॥

Verse 9

सा55त्मानं मन्यमानापि कृतकृत्यं श्रमान्विता

सा आत्मानं मन्यमानापि कृतकृत्यं श्रमान्विता ॥

Verse 10

सा नाशकद्‌ यदा गन्तुं पदात्‌ पदमपि स्वयम्‌

सा नाशकद् यदा गन्तुं पदात् पदमपि स्वयम् ॥

Verse 11

मोक्तुकामां तु तां दृष्टवा शरीरं नारदो<ब्रवीत्‌

मोक्तुकामां तु तां दृष्ट्वा शरीरं नारदोऽब्रवीत् । तपः परमकं प्राप्तं न तु लोकास्त्वया जिताः ॥

Verse 12

असंस्कृताया: कन्याया: कुतो लोकास्तवानघे । एवं तु श्रुतमस्माभिदेंवलोके महाव्रते

वैशम्पायन उवाच—अनघे, असंस्कृतायाः कन्यायाः कुतो लोकास्तव? एवं तु श्रुतमस्माभिर्देवलोके, महाव्रते।

Verse 13

तन्नारदवच: श्रुत्वा साब्रवीदृषिसंसदि

तन्नारदवचः श्रुत्वा स आब्रवीदृषिसंसदि।

Verse 14

इत्युक्ते चास्या जग्राह पार्णिं गालवसम्भव:

इत्युक्ते चास्या जग्राह पाणिं गालवसम्भवः। यद्येकरात्रं वस्तव्यं त्वया सह मयेति ह॥

Verse 15

ऋषि: प्राक्‌ शुद्रवान्नाम समयं चेममत्रवीत्‌ । समयेन तवाद्याहं पार्णिं स्प्रक्ष्यामि शोभने

ऋषिः प्राक् शुद्रवान्नाम समयं चेममत्रवीत्। समयेन तवाद्याहं पाणिं स्प्रक्ष्यामि शोभने॥

Verse 16

तथेति सा प्रतिश्रुत्य तस्मै पार्णिं ददौ तदा

तथेति सा प्रतिश्रुत्य तस्मै पाणिं ददौ तदा। ततः स गालवपुत्रस्तु शास्त्रोक्तविधिना तदा। अग्नौ हुत्वा यथान्यायं पाणिग्रहणमाचरत्॥

Verse 17

यथादृष्टेन विधिना हुत्वा चाग्निं विधानत: । चक्रे च पाणिग्रहणं तस्योद्वाहं च गालवि:

यथादृष्टेन विधिना हुत्वा चाग्निं विधानतः । चक्रे च पाणिग्रहणं तस्योद्वाहं च गालविः ॥

Verse 18

सा रात्रावभवद्‌ राजं॑स्तरुणी वरवर्णिनी । दिव्याभरणवत्त्रा च दिव्यगन्धानुलेपना,राजन! रात्रिमें वह दिव्य वस्त्राभूषणोंसे विभूषित और दिव्य गन्धयुक्त अंगरागसे अलंकृत परम सुन्दरी तरुणी हो गयी

सा रात्रावभवद् राजंस्तरुणी वरवर्णिनी । दिव्याभरणवत्त्रा च दिव्यगन्धानुलेपना ॥

Verse 19

तां दृष्टवा गालवि: प्रीतो दीपयन्तीमिव श्रिया । उवास च क्षपामेकां प्रभाते साब्रवीच्च तम्‌

तां दृष्ट्वा गालविः प्रीतो दीपयन्तीमिव श्रिया । उवास च क्षपामेकां प्रभाते साब्रवीच्च तम् ॥

Verse 20

यस्त्वया समयो विप्र कृतो मे तपतां वर । तेनोषितास्मि भद्ठं ते स्वस्ति ते5स्तु व्रजाम्यहम्‌

यस्त्वया समयो विप्र कृतो मे तपतां वर । तेनोषितास्मि भद्रं ते स्वस्ति तेऽस्तु व्रजाम्यहम् ॥

Verse 21

सा निर्गताब्रवीद्‌ भूयो यो5स्मिंस्तीर्थे समाहित: । वसते रजनीमेकां तर्पयित्वा दिवौकस:

सा निर्गताब्रवीद् भूयो योऽस्मिंस्तीर्थे समाहितः । वसते रजनीमेकां तर्पयित्वा दिवौकसः ॥

Verse 22

चत्वारिंशतमष्टौ च द्वौ चाष्टौ सम्यगाचरेत्‌ । यो ब्रह्मचर्य वर्षाणि फलं तस्य लभेत स:

चत्वारिंशतमष्टौ च द्वौ चाष्टौ सम्यगाचरेत् । यो ब्रह्मचर्यवर्षाणि फलं तस्य लभेत सः ॥ अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं—यः समाहितचित्तः स्नात्वा देवताभ्यस्तर्पणं कृत्वा एकरात्रं निवसति, स द्वादशोत्तरपञ्चाशद्वर्षपर्यन्तं विधिवद्ब्रह्मचर्यपालनफलमवाप्नोति।

Verse 23

एवमुक्त्वा ततः साध्वी देहं त्यक्त्वा दिवं गता । ऋषिरप्यभवद्‌ दीनस्तस्या रूप॑ विचिन्तयन्‌

एवमुक्त्वा ततः साध्वी देहं त्यक्त्वा दिवं गता । ऋषिरप्यभवद्दीनस्तस्या रूपं विचिन्तयन् ॥

Verse 24

समयेन तपोडर्ध च कृच्छात्‌ प्रतिगृहीतवान्‌ | साधयित्वा तदा5>त्मानं तस्या: स गतिमन्वियात्‌

समयेन तपोऽर्धं च कृच्छ्रात् प्रतिगृहीतवान् । साधयित्वा तदात्मानं तस्याः स गतिमन्वियात् ॥

Verse 25

दुःखितो भरतश्रेष्ठ तस्या रूपबलात्कृत: । उन्होंने शर्तके अनुसार उसकी तपस्याका आधा भाग बड़े कष्टसे स्वीकार किया। फिर वे भी अपने शरीरका परित्याग करके उसीके पथपर चले गये। भरतश्रेष्ठ) वे उसके रूपपर बलात्‌ आकृष्ट होकर अत्यन्त दुःखी हो गये थे ।।

दुःखितो भरतश्रेष्ठ तस्या रूपबलात्कृतः । एतत्ते वृद्धकन्याया व्याख्यातं चरितं महत् ॥

Verse 26

तथैव ब्रह्मचर्य च स्वर्गस्थ च गति: शुभा | यह मैंने तुमसे वृद्ध कन्याके महान्‌ चरित्र, ब्रह्मचर्य-पालन तथा स्वर्गलोककी प्राप्तिरूप सदगतिका वर्णन किया ।।

तथैव ब्रह्मचर्यं च स्वर्गस्थं च गतिः शुभा । तत्रस्थश्चापि शुश्राव हतं शल्यं हलायुधः ॥

Verse 27

तत्रापि दत्त्वा दानानि द्विजातिभ्य: परंतप: । शुश्राव शल्यं संग्रामे निहतं पाण्डवैस्तदा

तत्रापि दत्त्वा दानानि द्विजातिभ्यः परंतपः । शुश्राव शल्यं संग्रामे निहतं पाण्डवैस्तदा ॥

Verse 28

समन्तपज्चकद्धारात्‌ ततो निष्क्रम्प माधव: । पप्रच्छर्षिगणान्‌ राम: कुरुक्षेत्रस्य यत्‌ फलम्‌

समन्तपञ्चकद्वारात् ततो निष्क्रम्य माधवः । पप्रच्छर्षिगणान् रामः कुरुक्षेत्रस्य यत् फलम् ॥

Verse 29

ते पृष्टा यदु्सिहेन कुरुक्षेत्रफलं विभो । समाचख्यपुर्महात्मानस्तस्मै सर्व यथातथम्‌

ते पृष्टा यदुसिंहेन कुरुक्षेत्रफलं विभो । समाचख्युः महात्मानस्तस्मै सर्वं यथातथम् ॥

Verse 43

जगाम त्रिदिवं राजन्‌ संत्यज्येह कलेवरम्‌ । नरेश्वरर उसे देखकर महायशस्वी मुनि कुणिर्गर्ग बड़े प्रसन्न हुए और कुछ कालके पश्चात्‌ अपना यह शरीर छोड़कर स्वर्गलोकमें चले गये

जगाम त्रिदिवं राजन् संत्यज्येह कलेवरम् ।

Verse 51

इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापव॑नें बलदेवजीकी तीर्थयात्राके प्रसंगमें सारस्वतोपाख्यानविषयक इक्यावनवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदायुद्धप्रसङ्गे बलदेवतीर्थयात्रायां सारस्वतोपाख्याने एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः ।

Verse 52

इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि बलदेवतीर्थयात्रायां सारस्वतोपाख्याने द्विपज्चाशत्तमोडध्याय:

इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि बलदेवतीर्थयात्रायां सारस्वतोपाख्याने द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः।

Verse 83

पितृदेवार्चनरता बभूव विजने वने | तब वह उग्र तपस्याके द्वारा अपने शरीरको पीड़ा देकर निर्जन वनमें पितरों तथा देवताओंके पूजनमें तत्पर हो गयी

पितृदेवार्चनरता बभूव विजने वने । उग्रेण तपसा देहं पीडयित्वा पितॄन्देवान् समर्चयत् ॥

Verse 93

वार्थकेन च राजेन्द्र तपसा चैव कर्शिता । राजेन्द्र! परिश्रमसे थक जानेपर भी वह अपने-आपको कृतार्थ मानती रही। धीरे-धीरे बुढ़ापा और तपस्याने उसे दुर्बल बना दिया

वयःक्रमेण राजेन्द्र तपसा चैव कर्शिता । श्रमेणापि परिश्रान्ता कृतार्थमिव मेने सा ॥ शनैः शनैर्जरातपसा दुर्बला समपद्यत ॥

Verse 106

चकार गमने बुद्धिं परलोकाय वै तदा । जब वह स्वयं एक पग भी चलनेमें असमर्थ हो गयी, तब उसने परलोकमें जानेका विचार किया

चकार गमने बुद्धिं परलोकाय वै तदा । पदमेकमपि गन्तुं यदा नाशकत तदा ॥

Verse 123

तप: परमकं प्राप्तं न तु लोकास्त्वया जिता: । उसकी देहत्यागकी इच्छा देख देवर्षि नारदने उससे कहा--“महान्‌ व्रतका पालन करनेवाली निष्पाप नारी! तुम्हारा तो अभी विवाह-संस्कार भी नहीं हुआ

तपः परमकं प्राप्तं न तु लोकास्त्वया जिताः । देहत्यागे मनः कृत्वा तां नारद उवाच ह ॥ अविवाहिता त्वं कन्या कथं लोकानवाप्स्यसि । श्रुतं मया देवलोके महत्ते तप आस्थितम् ॥ न च ते पुण्यलोकानां प्राप्तिरधिगता शुभे ॥

Verse 153

यद्येकरात्र॑ वस्तव्यं त्वया सह मयेति ह । उसके ऐसा कहनेपर सबसे पहले गालवके पुत्र शृंगवान्‌ ऋषिने उसका पाणिग्रहण करनेकी इच्छा प्रकट की और सबसे पहले उसके सामने यह शर्त रखी--'शोभने! मैं एक शर्तके साथ आज तुम्हारा पाणिग्रहण करूँगा। विवाहके बाद तुम्हें एक रात मेरे साथ रहना होगा। यदि यह स्वीकार हो तो मैं तैयार हूँ”

वैशम्पायन उवाच— “यदि मया सहैकामेव रात्रिं वस्तव्यं” इति सा वाक्यमब्रवीत्। तदुक्ते तस्याः, गालवपुत्रः शृङ्गवानृषिः प्रथम एव तस्याः पाणिग्रहणं कर्तुमिच्छां प्रकटयामास, प्रथमश्च तस्याः पुरतः शर्तमकरोत्— “शोभने! अहं त्वां अद्य पाणिग्रहिष्यामि, किन्तु एकया शर्तया। विवाहानन्तरं त्वया मया सहैकां रात्रिं निवसितव्यम्। यदि तत् स्वीकुरुषे, तर्हि अहं सिद्धोऽस्मि।”

Verse 1363

तपसोडर्ध प्रयच्छामि पाणिग्राहस्य सत्तम । नारदजीकी यह बात सुनकर वह ऋषियोंकी सभामें उपस्थित होकर बोली --'साधुशिरोमणे! आपमें-से जो कोई मेरा पाणिग्रहण करेगा, उसे मैं अपनी तपस्याका आधा भाग दे दूँगी”

“तपसोऽर्धं प्रयच्छामि पाणिग्राहस्य सत्तम” इति। एतदाकर्ण्य नारददुहिता ऋषिसभां प्रविश्याब्रवीत्— “साधुशिरोमणे! यः कश्चिद् युष्माकं मध्ये मम पाणिग्रहणं करिष्यति, तस्मै अहं स्वतपसः फलस्यार्धं दास्यामि।”

Frequently Asked Questions

A tension arises between universal access to merit (automatic heavenly destiny for those dying in the kṣetra) and the gods’ concern for ritual reciprocity (their ‘share’ through sacrifices), prompting a negotiated settlement that preserves both sacral benefit and cosmic order.

Disciplined action sustained over time (tapas) can transform both the agent and the world, but outcomes are framed within an ordered moral economy where merit, intention, and institutionalized norms (boons, rites, boundaries) mediate spiritual claims.

Yes. The chapter embeds a functional phala-claim via Indra’s boon and gāthā: death within Kurukṣetra is declared conducive to svarga/sugati, and even contact with the region’s dust is said to elevate destiny—serving as a sacral authorization of the site’s salvific reputation.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App