Shloka 54

द्वैपायनह्रदे दुर्योधनान्वेषणम् / The Search for Duryodhana at Dvaipāyana Lake

Devanagari script

विश्रामके लिये सरोवरमें छिपे हुए दुर्योधन एवमुक्‍्त्वा महाराज प्राविशत्‌ त॑ महाह्दम्‌ अस्तम्भयत तोयं च मायया मनुजाधिप:,महाराज! ऐसा कहकर राजा दुर्योधनने उस महान्‌ सरोवरमें प्रवेश किया और मायासे उसका पानी बाँध दिया

Transliteration

sañjaya uvāca | viśrāmake liye sarovare chipe hue duryodhana evam uktvā mahārāja prāviśat taṁ mahāhradam | astambhayat toyaṁ ca māyayā manujādhipaḥ |

Translation

एवमुक्त्वा महाराज दुर्योधनः प्रतापवान् । प्राविशत् तं महाह्रदं मायया चास्तभयत्तोयम् ॥

Word by Word

• एवम्: thus
• Type: Indeclinable
• Root: एवम्

• उक्त्वा: having said
• Type: Verb
• Root: वच्
• Form: क्त्वा (absolutive/gerund), active, same as main verb subject

• महाराजः: the great king
• महाराजः: Karta
• Type: Noun
• Root: महाराज
• Form: masculine, nominative, singular

• प्राविशत्: entered
• Type: Verb
• Root: प्र + विश्
• Form: imperfect (लङ्), 3rd, singular, active

• तम्: that (it/him)
• तम्: Karma
• Type: Pronoun
• Root: तद्
• Form: masculine/neuter, accusative, singular

• महाह्रदम्: the great lake
• महाह्रदम्: Karma
• Type: Noun
• Root: महाह्रद
• Form: masculine, accusative, singular

• अस्तम्भयत्: stopped/held back
• Type: Verb
• Root: स्तम्भ्
• Form: imperfect (लङ्), 3rd, singular, active, true

• तोयम्: water
• तोयम्: Karma
• Type: Noun
• Root: तोय
• Form: neuter, accusative, singular

• च: and
• Type: Indeclinable
• Root: च

• मायया: by magic/illusion
• मायया: Karana
• Type: Noun
• Root: माया
• Form: feminine, instrumental, singular

• मनुजाधिपः: lord of men (king)
• मनुजाधिपः: Karta
• Type: Noun
• Root: मनुजाधिप
• Form: masculine, nominative, singular

Speaker

संजय उवाच

Characters & Entities

• Sanjaya
• Duryodhana
• Mahārāja (Dhṛtarāṣṭra)
• sarovara/mahāhrada (the lake)