Shloka 6
Adhyāya 21 — Duryodhanasya bāṇavarṣaḥ
Duryodhana’s Arrow-Storm and the Dust-Obscured Engagements
वहाँ कृतवर्माका शत्रुओंके साथ होनेवाला युद्ध अत्यन्त आश्चर्यजनक प्रतीत होता था; क्योंकि उसने अकेले ही दुर्जय पाण्डव-सेनाकी प्रगति रोक दी थी ।। तेषामन्योन्यसुहदां कृते कर्मणि दुष्करे । सिंहनाद: प्रह्ृष्टानां दिविस्पूक् सुमहान भूत्,एक-दूसरेका हित चाहनेवाले कौरवसैनिक कृतवमकि द्वारा यह दुष्कर पराक्रम किये जानेपर अत्यन्त हर्षमें भर गये। उनका महान् सिंहनाद आकाशमें गूँज उठा
sañjaya uvāca | teṣām anyonya-suhṛdāṃ kṛte karmaṇi duṣkare | siṃhanādaḥ prahṛṣṭānāṃ divi spṛk sumahān abhūt ||
सञ्जय उवाच—तेषामन्योन्यसुहृदां कृते कर्मणि दुष्करे कृतवर्मणा कृते, हृष्टाः कौरवयोधाः सुमहान् सिंहनादं चक्रुः, स शब्दो दिवमिवास्पृशत्। एकाकी स एव दुर्जयां पाण्डवसेनां निरुद्ध्य तस्याः प्रगतिं न्यवारयत्; तेन युद्धधर्मे सख्यभावो धैर्यं च समुत्सिक्तं, अह्नः क्रूरता चाधिकतरा बभूव।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how a single arduous deed performed for comrades can transform collective morale. Ethically, it shows the battlefield tension between loyalty to one’s side (mutual well-wishing and solidarity) and the escalating harm that such valor can enable within war.
Kṛtavarman performs a difficult martial exploit that benefits the Kaurava forces—described in the surrounding narration as checking the advance of the formidable Pāṇḍava host. The Kaurava warriors, overjoyed, respond with a thunderous lion-like shout that echoes as if reaching the sky.