Previous Verse
Next Verse

Shloka 156

Sauptika Parva, Adhyaya 8 — Dhṛṣṭadyumna-vadha and the Camp’s Nocturnal Rout

अभ्यजानादमेयात्मा द्रोणपुत्रं महारथम्‌ | अमेय आत्मबलसे सम्पन्न रणदुर्मद धृष्टद्युम्न उसके पैर लगते ही जाग उठा और जागते ही उसने महारथी द्रोणपुत्रको पहचान लिया

sañjaya uvāca | abhyajānād ameyātmā droṇaputraṁ mahāratham | ameya-ātmabalasaṁpannaṁ raṇadurmadam | dhṛṣṭadyumnaḥ pādābhyāṁ spṛṣṭaḥ prabuddhaḥ prabuddhaś ca mahārathiṇaṁ droṇaputram abhyajānāt | etādīdṛśakaṁ vṛttaṁ rājan suptajane vibho | sākṣād devarāja indro 'pi tāṁ daśāṁ prāpya teṣāṁ kiñcid api na vyakaroṣyat | prabho nareśvara tasmin rātrau sarveṣu suptyeṣv evaṁvidhā ghaṭanā samabhavat | tato janakṣayaṁ kṛtvā pāṇḍavānāṁ mahātyayam |

सञ्जय उवाच—धृष्टद्युम्नोऽमेयात्मा पादस्पर्शमात्रेणैव प्रबुद्धः प्रबुद्धश्च महारथं द्रोणपुत्रमश्वत्थामानं रणदुर्मदं धृष्टं चात्मबलसम्पन्नमभ्यजानात्। एतदीदृशकं वृत्तं राजन् विभो सुप्तजनेषु सति। तस्मिन् काले देवराजोऽपि शक्रः साक्षान्न तान् निवारयितुं शक्तः। ततः स जनक्षयं कृत्वा पाण्डवानां महात्ययं चकार।

अभ्यजानात्recognized
अभ्यजानात्:
Karta
TypeVerb
Rootअभि-ज्ञा (धातु: ज्ञा)
FormImperfect (Laṅ), 3rd, Singular, Parasmaipada
अमेयात्माhe whose self is immeasurable
अमेयात्मा:
Karta
TypeNoun
Rootअमेय-आत्मन्
FormMasculine, Nominative, Singular
द्रोणपुत्रम्Drona's son (Aśvatthāman)
द्रोणपुत्रम्:
Karma
TypeNoun
Rootद्रोण-पुत्र
FormMasculine, Accusative, Singular
महारथम्great chariot-warrior
महारथम्:
Karma
TypeNoun
Rootमहा-रथ
FormMasculine, Accusative, Singular
अमेयimmeasurable
अमेय:
Karma
TypeAdjective
Rootअमेय
FormNeuter, Accusative, Singular
आत्मबलसेby (his) own strength
आत्मबलसे:
Karana
TypeNoun
Rootआत्म-बल
FormNeuter, Instrumental, Singular
सम्पन्नःendowed, possessed
सम्पन्नः:
Karta
TypeAdjective
Rootसम्-पद् (कृदन्त: सम्पन्न)
FormMasculine, Nominative, Singular, क्त (past passive participle)
रणदुर्मदःfierce/proud in battle
रणदुर्मदः:
Karta
TypeAdjective
Rootरण-दुर्मद
FormMasculine, Nominative, Singular
ततःthen, thereafter
ततः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootततः
जनक्षयम्destruction of people
जनक्षयम्:
Karma
TypeNoun
Rootजन-क्षय
FormMasculine, Accusative, Singular
कृत्वाhaving done
कृत्वा:
Karana
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formक्त्वा (absolutive/gerund)
पाण्डवानाम्of the Pāṇḍavas
पाण्डवानाम्:
Sampradana
TypeNoun
Rootपाण्डव
FormMasculine, Genitive, Plural
महात्ययम्great calamity/disaster
महात्ययम्:
Karma
TypeNoun
Rootमहा-अत्यय
FormMasculine, Accusative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
D
Dhṛṣṭadyumna
D
Droṇaputra (Aśvatthāman)
D
Droṇa
I
Indra (Devarāja)
P
Pāṇḍavas

Educational Q&A

The passage underscores the moral collapse of warfare when combat shifts from open battle to killing the sleeping; it frames the night slaughter as a catastrophic, ethically charged turning point whose consequences exceed ordinary restraint—even divine power is invoked to stress the extremity of the situation.

During the night, Dhrishtadyumna is awakened by a touch at his feet and immediately recognizes Aśvatthāman (Drona’s son), described as a formidable, battle-maddened warrior. Sañjaya reports that, with everyone asleep, a dreadful incident unfolds, culminating in a mass killing that becomes a great calamity for the Pāṇḍavas.