Previous Verse
Next Verse

Shloka 13

Yudhiṣṭhira’s Lament and Kṛṣṇa’s Rudra-Cosmogony Explanation (सौप्तिक पर्व, अध्याय १७)

हरिकेशस्तथेत्युक्त्वा भूतानां दोषदर्शिवान्‌ | दीर्घकालं तपस्तेपे मग्नो5म्भसि महातपा:,सो<ब्रवीत्‌ पितरं दृष्टवा गिरिशं सुप्तमम्भसि । यदि मे नाग्रजो<स्त्यन्यस्ततः स्रक्ष्याम्यहं प्रजा: उस विराट पुरुष या स्रष्टाने महादेवजीको जलमें सोया देख अपने पिता ब्रह्माजीसे कहा--“यदि दूसरा कोई मुझसे ज्येष्ठ न हो तो मैं प्रजाकी सृष्टि करूँगा”

harikeśas tathety uktvā bhūtānāṁ doṣa-darśivān | dīrgha-kālaṁ tapas tepe magno ’mbhasi mahā-tapāḥ | so ’bravīt pitaraṁ dṛṣṭvā giriśaṁ suptam ambhasi | yadi me nāgrajo ’sty anyas tataḥ sraṣṭāmy ahaṁ prajāḥ ||

वैशम्पायन उवाच— हरिकेशस्तथेत्युक्त्वा भूतानां दोषदर्शिवान् । दीर्घकालं तपस्तेपे मग्नोऽम्भसि महातपाः । स पितरं दृष्ट्वा गिरिशं च सुप्तमम्भसि उवाच— यदि मे नाग्रजोऽस्त्यन्यस्ततः स्रक्ष्याम्यहं प्रजाः ॥

हरिकेशःthe one with tawny/yellow hair (Hari-keśa)
हरिकेशः:
Karta
TypeNoun
Rootहरिकेश
FormMasculine, Nominative, Singular
तथाthus
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
इतिso; thus (quotative)
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
उक्त्वाhaving said
उक्त्वा:
TypeVerb
Rootवच्
Formक्त्वा (absolutive/gerund), Active
भूतानाम्of beings/creatures
भूतानाम्:
TypeNoun
Rootभूत
FormNeuter, Genitive, Plural
दोषदर्शीfault-seeing; one who notices faults
दोषदर्शी:
Karta
TypeAdjective
Rootदोषदर्शिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
इवान्as if; like
इवान्:
TypeIndeclinable
Rootइव
दीर्घकालम्for a long time
दीर्घकालम्:
Karma
TypeNoun
Rootदीर्घकाल
FormMasculine, Accusative, Singular
तपःausterity; penance
तपः:
Karma
TypeNoun
Rootतपस्
FormNeuter, Accusative, Singular
तेपेperformed (austerity)
तेपे:
TypeVerb
Rootतप्
FormPerfect, 3, Singular, Parasmaipada
मग्नःsubmerged; immersed
मग्नः:
Karta
TypeAdjective
Rootमग्न
FormMasculine, Nominative, Singular
अम्भसिin water
अम्भसि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootअम्भस्
FormNeuter, Locative, Singular
महातपाःgreat ascetic (one of great austerity)
महातपाः:
Karta
TypeNoun
Rootमहातपस्
FormMasculine, Nominative, Singular
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
अब्रवीत्said; spoke
अब्रवीत्:
TypeVerb
Rootब्रू
FormImperfect, 3, Singular, Parasmaipada
पितरम्to the father (as object of speaking)
पितरम्:
Karma
TypeNoun
Rootपितृ
FormMasculine, Accusative, Singular
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
TypeVerb
Rootदृश्
Formक्त्वा (absolutive/gerund), Active
गिरिशम्Giriśa (Lord of the mountain; Śiva)
गिरिशम्:
Karma
TypeNoun
Rootगिरिश
FormMasculine, Accusative, Singular
सुप्तम्sleeping
सुप्तम्:
TypeAdjective
Rootसुप्त
Formक्त (past passive participle), Masculine, Accusative, Singular
अम्भसिin water
अम्भसि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootअम्भस्
FormNeuter, Locative, Singular
यदिif
यदि:
TypeIndeclinable
Rootयदि
मेof me; my
मे:
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormGenitive, Singular
not
:
TypeIndeclinable
Root
अग्रजःelder brother; one born earlier
अग्रजः:
Karta
TypeNoun
Rootअग्रज
FormMasculine, Nominative, Singular
अस्तिis; exists
अस्ति:
TypeVerb
Rootअस्
FormPresent, 3, Singular, Parasmaipada
अन्यःanother
अन्यः:
TypeAdjective
Rootअन्य
FormMasculine, Nominative, Singular
ततःthen; thereafter
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः
स्रक्ष्यामिI shall create
स्रक्ष्यामि:
TypeVerb
Rootसृज्
FormFuture, 1, Singular, Parasmaipada
अहम्I
अहम्:
Karta
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormNominative, Singular
प्रजाःcreatures; progeny
प्रजाः:
Karma
TypeNoun
Rootप्रजा
FormFeminine, Accusative, Plural

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
H
Harikeśa
P
Pitā (father; identified in the provided gloss as Brahmā)
G
Giriśa (Śiva/Mahādeva)
A
Ambhas (waters)